ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਨ ਅਤੇ ਮवੈਸ਼ੀ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਡ੍ਹੇ ਨੂੰ ਗਉਮੂਤਰ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ, ਅੰਡਾ (ਨਿਵ) ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਉਪਹਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇ। ਅੰਡਾ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਟਾਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਵਾਂ ਭਰੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਚੌਕਠ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਮਾਣਾ ਪਰੰਤੂ ਉਚਿਤ ਆਕਾਰ ਦਾ ਮੰਦਰ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੌਕਠ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਉਚਾਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਚੌਕਠ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਚੌਕਠ ਵਧੀਆ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਚੌਕਠ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫੇਰ ਤੋਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਰਗ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮੰਦਰ ਬਣਾਵਾਂਗਾ,” ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਉਸੇ ਦਿਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜੇ ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ (ਪੁੰਨ) ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਤਾਂ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੀ ਅਨੁਮਾਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਰੇਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬਣਾਉਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਾਨਯ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।” ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਚੌਰਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ‘ਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਹੇਠਲੀ ਕੰਧ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਕਠ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਕੰਧ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੋਣੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੌਕਠ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਰਸਤਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਆਗੇ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਥਰਸ਼ੋਲਡ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ, ਜੇ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਦੋਣੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਮੰਡਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਦੋ ਤੰਤੂ ਲਗਾਏ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਚੌੜਾਈ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਚਕਾਰ ਖੰਭੇ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹੋਣ। ਜਾਂ, ਅੰਦਰਲੇ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਖ ਮੰਡਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਇੱਕਿਆਸੀ ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਮੰਡਪ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਬੱਤੀ-ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਦੀ ਆਮ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਮਾਪ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ। ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗਾ ਚੌਕਠ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਅੰਦਰਲਾ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਚੌਕਠ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ। ਉਚਾਈ ਕੰਧ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਮੰਦਰ ਦਾ ਗੁੰਬਦ (ਸ਼ਿਖਰ) ਕੰਧ ਦੀ ਛਾਂ ਤੋਂ ਦੋਣੀ ਉਚਾਈ ਦਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੁਖ ਮੰਡਪ ਵੀ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ। ਰਥ ਮੰਡਪ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਥ ਮੰਡਪ ਚੌਕਠ ਦੇ ਪਰਿਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ, ਨਿਕਾਸ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਚੌਕਠ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿੰਨ ਰਥ ਮੰਡਪਾਂ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਗੁੰਬਦ ਲਈ ਚਾਰ ਤੰਤੂ ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਤੋਤੇ-ਨੱਕ ਤੋਂ ਉਪਰ ਇੱਕ ਅੱਡਾ ਤੰਤੂ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਅੱਧੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਸਿੰਘ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਤੋਤੇ-ਨੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਜੋੜਾਂ ‘ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਣ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਤੰਤੂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਪਰ, ਗਲ੍ਹ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਨ-ਵਾਂਗੂ ਚਾਪ ਵਾਲਾ ਚਬੂਤਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਟੁੱਟੇ ਮੋਢਿਆਂ ਜਾਂ ਵਿਅੰਗ ਨ ਹੋਵੇ। ਚਬੂਤਰੇ ਦੇ ਉਪਰ, ਉਸ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਸ਼ (ਫਿਨੀਅਲ) ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਮਾਪ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੋਣੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਰ, ਉਡੁੰਬਰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਡਾਲੀ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਚੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਬਣਾਏ ਜਾਣ; ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਵਾਂਗ ਦੋ ਦੰਡ ਅਤੇ ਕਲਸ਼ ਉਪਰ, ਉਡੁੰਬਰ ‘ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿੰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੰਦਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਹੋਵੇ; ਘੇਰੇ ਦੀ ਕੰਧ ਉਚਾਈ ਵੀ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ। ਗੇਟਵੇ ਮੰਦਰ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਨੀਵਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪੰਜ ਹਸਤਾ ਦੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਲਈ ਚੌਕਠ ਇੱਕ ਹਸਤਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਰੁੜ ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਅੱਠ ਉਪਰ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਘ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਜਮਦਗਨੀ ਪੁੱਤਰ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਾਮਨ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਸੂ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਦੀ ਵਿਥੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਬਿਠਾਓ। ਵਾਮਨ, ਨਰਹਰੀ, ਅਸ਼੍ਵਸ਼ੀਰ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਕਰ ਨੂੰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਈਸ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅੰਬਿਕਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਜਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੌਂ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜਾਂ ਪੰਜ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਵਿਥੀ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮਪੁਰਖ ਹੋਣ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਰਵਣ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਸਕੰਦ, ਗਣੇਸ਼, ਈਸ਼ਾਨ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਅਤੇ ਨਵਗ੍ਰਹ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮਰਮ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।