ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਆਚਾਰਯ ਨੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਇੱਟ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰਭਾਧਾਨ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਪਾਤ੍ਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪਦਮਿਨੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੀ ਗਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਿੱਟੀ, ਫੁੱਲ, ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਤਨ ਵੀ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਬਾਰ੍ਹ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜਾ ਤੇ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਉੱਚਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ। ਇਹ ਰਸਮ ਇੱਕ ਨਿਰਜਨ ਥਾਂ ਤੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਕੇ ਕਰੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ: “ਹੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਮਾਤਾ, ਗਰਭ ਲੈ, ਨੰਦਾ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ, ਵਸੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ।” ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼ਜ ਮੰਗਲਮਈ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਬੀਜਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼ੁਭ ਚਿੱਤ ਪਰਦਾਨ ਕਰ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਸ ਚੌਕੋਣੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਸਦਾ ਵੱਸਣ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਉਜਲੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਹੋਈ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ਜ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਣ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਿਆਉਣ। ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ, “ਹੇ ਮਾਤਾ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ, ਪਸ਼ੂਧਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਗਾਊਂ ਮੂਤਰ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰਭ (ਨਿਵ) ਰੱਖਣ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਕੰਮ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਗਾਊਂ ਦੇ ਕਪੜੇ, ਹੋਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਿਵ ਰੱਖ ਕੇ ਇੱਟਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਫਿਰ ਨਿਵ ਭਰ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਕੀ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਚੌਕੀ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਅੱਧਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਚੌਕੀ ਪੌਣੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਚੌਕੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੌਕੀ ਦਾ ਅੱਧਾ। ਜਦ ਚੌਕੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮੰਦਰ ਬਣਾਵਾਂਗਾ,” ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਉਸੇ ਦਿਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਠ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਫਲ ਮੰਦਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ, ਇਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਮੈਂ ਹੁਣ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਮ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।” ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚੌਰਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸੋਲਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਬਣਤਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲੀ ਕੰਧ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਚੌਕੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉਸ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋਵੇ। ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਪਥ ਚੌਕੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਰਾਸ਼ਤਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਥਰੈਸ਼ਹੋਲਡ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ, ਜੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਚਾਹੋ, ਦੋਹਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੰਡਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਦੋ ਗਰਭ-ਧਾਗੇ ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਸਾਰੋ, ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਇਕ ਅੰਗੁਠਾ ਵਧਾ ਕੇ, ਕੇਂਦਰੀ ਖੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰੋ। ਜਾਂ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਖ ਮੰਡਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਅਸੀਹ ਅੰਗੁਠਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਪੈਵੀਲਿਅਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਹੋਵੇ। ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਬਤੀ-ਦੋ (32) ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤ ਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰੋ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਦੀ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪੀਠ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ; ਅੰਦਰਲਾ ਕਮਰਾ ਪੀਠ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਕਮਰੇ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ। ਉਚਾਈ ਕੰਧ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮੰਦਰ ਦਾ ਗੁੰਬਦ ਕੰਧ ਦੀ ਛਾਂ ਦੇ ਦੁੱਗਣੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਵੇ। ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਪਥ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਖ ਮੰਡਪ ਵੀ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਰਥ ਮੰਡਪ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਅੱਠਵੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਥ ਮੰਡਪ ਘੇਰੇ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਜਾਂ, ਨਿਕਾਸ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਰਥ ਮੰਡਪਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਚੌਕੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਗੁੰਬਦ ਲਈ ਚਾਰ ਧਾਗੇ ਪਾਓ; ਤੋਤੇ ਦੀ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅੱਡਾ ਧਾਗਾ ਰੱਖੋ। ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਅੱਧ ਉਚਾਈ ਤੇ ਸਿੰਘ ਬਣਾਓ, ਅਤੇ ਤੋਤੇ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਓ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਧਾਗਾ ਪਾਓ; ਉੱਪਰ ਚੌਰਸ壇 ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਲ੍ਹ ਅਤੇ ਮਨ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਚਾਪ ਹੋਵੇ। ਚੌਰਸ壇 ਕਦੇ ਵੀ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਮੋਢਿਆਂ ਜਾਂ ਵਿਅੰਗ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਚੌਰਸ壇 ਉੱਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਮਾਪ ਦੇ ਦੁੱਗਣੇ ਚੌੜਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਉਡੁੰਬਰ ਦੀ ਸੁਭਾਗੀ ਟਾਹਣੀ ਰੱਖੋ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਚੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਵਾਂਗ ਦੋ ਦੰਡ, ਅਤੇ ਕਲਸ਼ ਦੇ ਉੱਤੇ ਉਡੁੰਬਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਥੀ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ; ਘੇਰਾ-ਕੰਧ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਉਚਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਨਿਵ ਰੱਖ ਕੇ, ਹਰ ਪੜਾਅ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਜਿੱਤ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ।