ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੰਤ੍ਰ, ਹਰ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਹਰ ਵਿਧੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 'ਵਰੁਣੱਸਯ' ਅਤੇ 'ਹੰਸ: ਸ਼ੁਚਿਸਤ' ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ, ਮੰਡਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਕੇ, ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਪਵਿੱਤਰ ਲੱਕੜੀਆਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੋ ਭਾਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਕ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸ਼ੁੱਧ ਘੀ। ਫਿਰ, ਅੱਠ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਘੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਹੁਤੀਆਂ ਲੋਕਪਾਲਾਂ, ਅਗਨਿ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋत्तਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ, ਹਰ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੂਪ, ਮਾਸ, ਘੀ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਿਲਾਵਟ ਭਰ ਕੇ, ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਂਡਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਮਲ, ਮਹਾ-ਕਮਲ, ਮਕਰ, ਕਛੂਆ, ਕੁਮੁਦ, ਨੰਦਾ, ਕਮਲ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਪਦਮਿਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਇੱਟਾਂ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰਬੀ ਇੱਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਮਲਾ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੀ, ਅਟੁੱਟ, ਪੂਰੀ ਇੱਟ ਉੱਤੇ, ਅੰਗਿਰਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, “ਮੈਂ ਆਧਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ” ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਮਨਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇੱਟ ਰੱਖ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਗਰਭਾਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪਦਮਿਨੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਟੀ, ਫੁੱਲ, ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਰਤਨ ਵੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਹੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰ੍ਹਾ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ। ਤਾਮੇ ਦੇ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਆਸਨ ਨਾਲ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਨੰਦਾ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ, ਵਸੁ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਇੱਛਤ ਫਲ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਸ਼ਯਪ ਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਸਭ ਰਤਨਾਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼ੁਭ ਮਨ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਚੌਕੋਣੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਆਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਤ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਵੱਸਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਸੁਭਾਗਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਦੇਵੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਿਆਵੇ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣੇ, ਪਸ਼ੂ-ਧਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਕੇ, ਖੱਡੇ ਵਿੱਚ ਗਉਮੂਤਰ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗਰਭ (ਆਧਾਰ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਗਉ-ਵਸਤ੍ਰ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਟਾਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਆਧਾਰ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੌਕਠ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੌਕਠਾ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਉੱਚਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਧਯਮ ਚੌਕਠਾ ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਚੌਕਠਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਚੌਕਠਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੁੜ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਆਧਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਗਮ ਸੁਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮੰਦਰ ਬਣਾਵਾਂਗਾ,” ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਉਸੇ ਦਿਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਠ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ, ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਫਲ ਮੰਦਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਮਾਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ, ਮੰਦਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹਯਗਰੀਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣ ਮੰਦਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਆਮ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚੌਰਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲੀ ਕੰਧ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਚੌਕਠੇ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਕੰਧ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੌਕਠੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਸਤਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਸੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ। ਪੰਡਾਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਦੋ ਗਰਭ-ਧਾਗੇ ਪੂਰੀ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਪੈਰ ਵੱਧ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸੋਭਤ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਅੰਦਰਲੇ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਖ ਮੰਡਪਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਕਿਆਸੀ ਪੈਰ ਲੰਬਾ ਪੰਡਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਵਿਥੀ ਵਿੱਚ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਇੰਕਲੋਜ਼ਰ ਦੀ ਵਿਥੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਬਤੀ-ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਬਤੀ-ਦੋਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਦੀ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਦੂਜੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਢੁੱਕਵਾਂ ਚੌਕਠਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਅੰਦਰਲਾ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਚੌਕਠੇ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੋਵੇ, ਕੰਧਾਂ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ। ਉਚਾਈ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਟਾਵਰ ਨੂੰ ਕੰਧ ਦੀ ਛਾਂ ਦੇ ਦੁੱਗਣੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣਾਉਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੇ ਵਿਧੀਵਤ ਮੰਦਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਹਰੇਕ ਕਦਮ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।