ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਰਨਾਖਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਭਰਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ, ਖਰ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਣ—all ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਯੋਧਾ ਸਨ—ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਲੰਕਾ ਭੱਜੀ ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਈ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ: “ਤੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੀਨ ਲੈ।” ਸੂਰਨਾਖਾ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀ ਕੇ ਹੀ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: “ਤੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੱਟੇ-ਕਾਲੇ ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹਰਣ ਬਣ ਜਾ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾ; ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਚੁੱਕ ਲਵਾਂਗਾ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।” ਮਾਰੀਚ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ: “ਰਾਮ, ਜੋ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਰਾਵਣ, ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਨਾ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਰਘੁਕੁਲ ਨਾਇਕ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਨਾ ਵਧੀਆ ਹੈ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਾਰੀਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹਰਣ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਗਿਆ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਹਰਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਰਨ ਸਮੇਂ, ਮਾਰੀਚ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ, “ਹੈ ਸੀਤਾ! ਹੈ ਲਕਸ਼ਮਣ!” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਗਰਹ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਆਇਆ, ਜਟਾਯੂ ਗਿੱਧ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਦ ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਚੁਰ-ਚੁਰ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੰਕਾ ਲੈ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ। ਇਹ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਤੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਗੀਆਂ।” ਉੱਧਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਹਰਣ ਮਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ।” ਰਾਮ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ: “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਜਾਨਕੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ। ਜਦ ਉਹ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ।” ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਬੰਧ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਤ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸੱਤ ਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਦਸ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਕੀਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰੂਮਾ ਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜੋ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਏਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਮਲਯਵਤ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਸਮਾਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਲੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਨਾ ਚੱਲੀਏ।” ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ: “ਮੈਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।” ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਬੋਲੇ, “ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਉਹ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਜਾਵਣਗੇ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਵਾਨਰ ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭੀ। ਹਨੂਮਾਨ, ਰਾਮ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਕੋਲ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਸਭ ਹਤਾਸ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: “ਅਸੀਂ ਵਿਅਰਥ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਜਟਾਯੂ ਹੀ ਧੰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਜਾਨ ਦਿੱਤੀ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਜਟਾਯੂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਤਾਪ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਪਰ ਝੜ ਗਏ ਤੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪਰ ਮੁੜ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਾਨਕੀ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।” ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਲੂਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਤੇ ਲੰਕਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਾਨਕੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਕੇ ਉਥੇ ਜਾਓ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸੰਪਾਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ, ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਸ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਰਾਮ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਮਾਰੁਤੀ (ਹਨੂਮਾਨ) ਨੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਸਮੁੰਦਰ ਇੱਕ ਛਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਭਰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨਾਕ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਸਿੰਹਿਕਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਫਿਰ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਰਾਵਣ, ਕੁੰਭ, ਕੁੰਭਕਰਨ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਆਦਿ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵੇਖੇ। ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ,” ਪਰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਰਾਮ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਛੀਨ ਲਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਰਾਮ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਲੈ, ਇਹ ਸਬੂਤ ਹੈ।” ਸੀਤਾ ਨੇ ਅੰਗੂਠੀ ਲੈ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੇ ਰਾਮ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?” ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਰਾਮ, ਸੀਤੇ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੈਂ; ਜਦ ਉਹ ਜਾਣ ਲੈਣਗੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਣਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ, ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਨਾਲ, ਅਗਲੇ ਪਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।