ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨਿਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿ਷्णੂ ਲਈ ਇਕ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਵਿ਷्णੂ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਚੰਡੀਆਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪੁੰਨ, ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇੱਟ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਧਾਤੂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਫਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੌ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿ਷्णੂ ਦੇ ਲੋਕ ‘ਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮੰਦਰ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।” ਯਮ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪਰਬੰਧਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਰਹਿਣ। ਪਰ, ਕੋਈ ਜੀਵ ਜੋ ਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਤੋੜੇਗਾ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੰਤ ਸੁਆਮੀ ਵਿ਷्णੂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿ਷्णੂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਮਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ।” ਜੋ ਵਿ਷्णੂ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਕਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਣ—ਉਠਦੇ, ਬੈਠਦੇ, ਜਾਂ ਦੌੜਦੇ, ਜਾਂ ਠਹਿਰਦੇ—ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖੋ। ਜੋ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਨਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਰਕ ਦੇ ਦੂਤ ਨਾ ਛੁਣ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਿ਷्णੂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਉਪਵਾਸ, ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਛੁਣ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਜੋ ਉਨਮੱਤ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸਫਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਰਕ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਰਕ ਦੇ ਦੂਤ ਨਾ ਛੁਣ। ਜਿਸ ਨੇ ਵਿ਷्णੂ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੌ ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵੰਸ਼ਜ ਵੀ ਨਰਕ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿ਷्णੂ ਦਾ ਮੰਦਰ, ਚਾਹੇ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਤ ਯਜਨ ਨਾਲ ਜੋ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿ਷्णੂ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿ਷्णੂ, ਜੋ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿ਷्णੂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਅਚਲ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿ਷्णੂ, ਜੋ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਘਰ ‘ਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਣੰਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿ਷्णੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿ਷्णੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਏ; ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸਾਈ।” ਫਿਰ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਵਿ਷्णੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਵਿਧੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਤਜਨ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਚਵੀਹ ਹਨ। ਹਯਸ਼ਿਰਸ਼ ਤੰਤਰ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੈਭਵ, ਪੌਸ਼ਕਰ ਤੰਤਰ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਅੰਗਾਰਗ, ਗਾਲਵ, ਨਾਰਦ, ਸੰਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਸ਼ਾਂਡਿਲ, ਵੈਸ਼ਵਕ ਤੰਤਰ ਹਨ। ਸ਼ੌਣਕ ਤੰਤਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਗਿਆਨ ਸਾਗਰ, ਸਵਾਇੰਭੂ, ਕਾਪਿਲ, ਆਤਾਰਕਸ਼, ਨਾਰਾਇਣੀਅ ਤੰਤਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਤਰੇਯ, ਨਰਸਿੰਹ, ਆਨੰਦ, ਆਰੁਣ, ਬੌਧਾਯਨ, ਆਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਤੰਤਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਅੰਸ਼ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੱਧਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਇਸ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਕੱਚ, ਕਾਵੇਰੀ, ਕੋਕਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ। ਕਾਮਰੂਪ, ਕਲਿੰਗ, ਕਾਂਚੀ, ਕਾਰਮੀਰਾ, ਕੋਸ਼ਲ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਰਾਤਰ—ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਤੇਜ, ਅੰਬੁ, ਭੂ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਚਰਾਤਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, “ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਵਿ਷्णੂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ।” ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੰਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਗਯਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਆਸਨ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਅਗਨਿਆ ਦਾ ਮੰਦਰ; ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਯਮ ਦਾ; ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਚੰਡਿਕਾ, ਪਿਤਰ, ਦੈਤ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ; ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਨੈਰਿਤ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦਾ; ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਨਾਗ ਦਾ; ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਦੀ ਗੁਫਾ; ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਸ਼ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ, ਅਤੇ ਵਿ਷्णੂ ਦਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਪੂਰਬੀ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਵਧਾ ਨਾ ਬਣਾਵੇ; ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੱਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਮੰਦਰ ਬਣਾਵੇ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਹਾਸਲ ਕਰੀਏ। ਘੇਰੇ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਈ ਹਵਨ ਕਰੀਏ: ਅਨਾਜ, ਹਲਦੀ, ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਦਾਣੇ, ਦਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਤੂ। ਅਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਠ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤੂ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਰਾਖਸ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚ, ਜੋ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾ ਦਿਓ; ਮੈਂ ਇਥੇ ਹਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਵਾਂਗਾ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਲ ਨਾਲ ਜੋਤ ਕੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਟੋੜੀਏ। ਅੱਠ ਪਰਮਾਣੂ, ਚੜ੍ਹਤ-ਧੂੜ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅੱਠ ਚੜ੍ਹਤ-ਧੂੜਾਂ, ਤ੍ਰਾਸਰੇਣੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਪੁੰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨਿਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।