ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਨਕ ਨੇ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਹ ਰਚਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਮਦਗਨਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਅਤਰੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਨਸੂਯਾ, ਫਿਰ ਸ਼ਰਭੰਗਾ ਅਤੇ ਸੁਤੀਕਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਗਸਤਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਅਗਸਤਿਆ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਕ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਡੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੰਚਵਟੀ ਵਿੱਚ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਉਥੇ ਇਕ ਡਰਾਉਣੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਸ਼ੂर्पਣਖਾ ਆਈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਇਥੇ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਮੇਰੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਬਣੋ।” ਫਿਰ ਉਹ ਚੀਖੀ, “ਮੈਂ ਇਹ ਦੋਨੋ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵਾਂਗੀ,” ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਤੇ ਕੰਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਖਰਾ ਕੋਲ ਗਈ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਨੱਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਖਰਾ; ਮੈਂ ਇੰਝ ਹੀ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ; ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਰਮ ਖੂਨ ਪਿਲਾ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।” ਖਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹੀ ਹੋਵੇ,” ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ, ਦੁਸ਼ਣ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੈ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ, ਖਰਾ ਤੇ ਦੁਸ਼ਣ—all ਜੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ—ਤੇ ਸ਼ੂर्पਣਖਾ ਲੰਕਾ ਭੱਜ ਗਈ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਤੂੰ ਨਾ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਰਖਵਾਲਾ; ਜਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਰ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈ।” “ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀ ਕੇ ਹੀ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹੀ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਚਿਤਕਬਰਾ ਹਿਰਨ ਬਣ ਜਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾ; ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋਣ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਵਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।” ਮਾਰੀਚ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਾਮ, ਜੋ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਆਪ ਹੈ; ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਨਾ ਚੰਗਾ, ਪਰ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਨਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ।” “ਜੇ ਮੌਤ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਚੰਗੀ ਹੈ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਹਿਰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ‘ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਰਨ ਵੇਲੇ, ਹਿਰਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹਾ ਸੀਤੇ! ਹਾ ਲਕਸ਼ਮਣ!” ਫਿਰ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ‘ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ, ਰਾਵਣ ਆਇਆ ਤੇ ਜਟਾਯੂ ਗਿੱਧ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੰਕਾ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਹਲਾਕ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਰਾਵਣ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ; ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਤੈਨੂੰ ਰਖੇਗੀ।” ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਜਾਦੂਈ ਹਿਰਨ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ।” ਰਾਮ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁੰਨ ਕਰਕੇ, ਜਾਨਕੀ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ। ਜਟਾਯੂ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਰਾਵਣ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ।” ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਮਰਨ ‘ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ, ਫਿਰ ਕਬੰਧ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਰਾਤ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗੁਜਾਰੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਉਹ ਹਨੂਮਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸੱਤ ਤਾੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਛੇਦ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦਸ ਜੋਜਨ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਵੈਰੀ ਭਰਾ ਸੀ। ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦਾ ਰਾਜ ਤੇ ਰੂਮਾ ਨੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ‘ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਵੇਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਮਲਯਵਤ ਪਹਾੜ ‘ਤੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਵਰਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸੁਗਰੀਵ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਘੁਕੁਲ ਨਾਥ ਕੋਲ ਜਾ; ਰਸਤਾ ਖੁੱਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਬਾਲੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।” “ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰ, ਸੁਗਰੀਵ; ਬਾਲੀ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਨਾ ਅਪਣਾ।” ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਮਸਤ ਰਹਿ ਕੇ ਸਮਾਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।” ਫਿਰ, ਉਹ ਰਾਮ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਸਾਰੇ ਬੰਦਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਏ ਹਨ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ।” “ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਉਹ ਜਾਨਕੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਜਾਣਗੇ। ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।” ਹੁਕਮ ਮਿਲਦੇ ਹੀ, ਬੰਦਰ ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਲੇ; ਰਾਮ ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਹਨੂਮਾਨ, ਰਾਮ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਲੈ ਕੇ, ਹੋਰ ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਕੋਲ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਜਾਨਕੀ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਅਸੀਂ ਵਿਅਰਥ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੇ; ਕੇਵਲ ਜਟਾਯੂ ਹੀ ਧੰਨ ਹੈ।” ਸੀਤਾ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਬੋਲਿਆ: “ਜਟਾਯੂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਸੀ; ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੇ ਪਰ ਸੜ ਗਏ ਤੇ ਮੈਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਰ ਮੁੜ ਆ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” “ਇਹ ਲੂਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਸੌ ਜੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਉਥੇ ਬੰਦਰਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੈ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸੰਪਾਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ, ਅੰਗਦ ਤੇ ਹੋਰ ਬੰਦਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਕੌਣ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?