ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਰੂਚਿਕਰ ਕਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਮਕਰਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਨਤਾ ਤੱਕ, ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ, ਪੂਰੀ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਹਥੌੜੀ ਅਤੇ ਚਮਚ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਯਥਾਵਿਧੀ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ, ਜੋ ਰਜੋਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ। ਅੱਗ ਮੋਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦਾ ਸਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਂਹਾਂ ਕੋਣਿਆਂ ‘ਤੇ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਨਾਂ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਪੇਟ ਨੂੰ ਪਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਯੋਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੰਧੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਸ ਸਮਿੱਧਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਣਵ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਮੋਠੀ ਨਾਲ ਪੰਜ ਹੋਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਘਾਰਾ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕਰਕੇ, ਘੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਬਣਾਕੇ, ਉੱਤਰੀ, ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਘੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਅੱਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲੀ, ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿ਷্ণੁ ਰੂਪ ਹੈ। ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ੧੦੮ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਦਸ ਹਿੱਸੇ ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੰਪਾਤ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤ੍ਰਿ-ਸਿੰਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਤਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਪਾਤ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਬਿਲਵਾ ਆਦਿ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੜੇ ਦੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਚਾਰਿਆ ਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੰਦ-ਸੂਤ ਅਤੇ ਆਮਲਕੀ ਫਲ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਕੀਰਾਂ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਾਖ ਅਤੇ ਤਿਲ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ, ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਅਨੀਰੁੱਧ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਾਰਾਯਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਿਲ ‘ਤੇ ਦਰਭ ਜਲ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੇਸਰ ਤੇ ਲਾਲ ਚੂਰਨ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ‘ਚ ਧੂਪ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ‘ਚ ਚੋਟੀ। ਦੇਵੀ ਜੜ੍ਹ-ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਾਯੂ-ਪੱਛਮ ਨਾਲ, ਚੰਦਨ-ਜਲ, ਚਾਵਲ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਦੂਰਵਾ ਘਾਸ ਛੋਟੇ ਟੋਕਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ, ਸਿੱਧਾਰਥ ਬੀਜ ਛਿੜਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਸੁਗੰਧਤ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿ਷্ণੁ ਘੜੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਿ਷্ণੁ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਦਰਵਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਵਿਤ੍ਰ, ਉਜਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸਭਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਚ, ਆਚਾਰਿਆ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਵਸਤੂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹਰਿ ਨੂੰ ਮੁਲ਼ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—“ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ।” ਫਿਰ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਸਰਪ-ਸ਼ੈਯਾ ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਸਵੇਰੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ।” ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਵਿ਷ਣੁ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜੋੜੇ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਰੋਚਨਾ, ਕਪੂਰ, ਕੇਸਰ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਮੁਲ਼ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਮੰਡਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਚੱਕਰਾਂ ‘ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਪੰਜ ਗੋ-ਉਤਪਾਦ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਹਵਨ ਦੀ ਲੱਕੜ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਣਦੇ, ਸਤੁਤੀਆਂ ਉਚਾਰਦੇ ਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਹਨ। ਦੂਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਤੁਰੰਤ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੁਗੰਧੀ ਧਾਗਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪਵਿਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਸੁਣੋ। ਪਵਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਣ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਸਰਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਕੋਲ ਜਾਓ। ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ, ਸਾਲਾਨਾ ਪੂਜਾ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਮੋਤੀ ਤੇ ਮੂੰਗੇ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਮੰਦਰ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਲਾਨਾ ਪੂਜਾ ਤੁਹਾਡੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਵੇਦ-ਗਿਆਤਾ। ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਾਲਾਨਾ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ, ਹੇ ਪਵਿਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ। ਹੇ ਸੂਰਜ ਦੇਵ, ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਹੇ ਵਾਕਪਤੀ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਪਤੀ, ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਨਾਰਾਯਣ ਦਾ ਧਾਗਾ, ਅਨੀਰੁੱਧ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਾਗਾ, ਜੋ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਾਮਦੇਵ ਦਾ ਧਾਗਾ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਾਗਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ, ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਭਾਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਧਾਗਾ, ਜੋ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਮੋਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਕਾਰ, ਯਥਾ ਵਿਧੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਂ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।