ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ, ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਯਜਨਾ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਮ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਛਿੜਕੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇਕ ਸੌ ਅਠ ਵਾਰੀ ਜਪ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੱਕ ਘੜਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਧਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਵਰਧਨੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਧਨੀ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਯਜਮਾਨ ਵਰਧਨੀ ਅਤੇ ਛਿੰਨਦਾਰਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਯਜਨਾ ਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਸ ਛਿੜਕਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋ ਬਾਅਦ ਘੜੇ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਇੱਕ ਥਿਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਐਸੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਹਰੀ ਦੀ ਚੰਦਨ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਧਨੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਸਤੁਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਭੂਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਆਸਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਂ ਕੋਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨੌਂ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਘੜੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਅਰਘ੍ਯ, ਆਚਮਨ ਅਤੇ ਪੰਜਗਵ੍ਯ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਜਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਘੜੇ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਤੋਂ, ਪੰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਿਦ, ਗੁੰਨੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਦਮਾ, ਸ਼ਿਆਮਕ, ਦੂਬ ਘਾਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਭੇਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੌ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਫਲ ਅਤੇ ਚੌਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ, ਸਿੱਧਾਰਥ ਫੁੱਲ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਆਹੁਤੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਚਮਨ ਲਈ ਲਵੰਗ ਤੇ ਕੱਕੋਲਾ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਮੱਧਲੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਗ੍ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੜੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਡਾਲ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੈਰ ਧੋਣ, ਭੇਟ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਸੁੱਕਾ ਕੇ, ਨਵੇਂ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਡਪ ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭੇਟ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ ਯੋਨੀ ਮুদ্রਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਕ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਪਾਤਰ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ, ਸਟ੍ਰੁਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘੇਰਾ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਵੀ ਬਾਂਹ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਣੀਤ, ਛਿੜਕਾਅ ਦਾ ਪਾਤਰ, ਘੀ ਦਾ ਘੜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਦੋ ਪ੍ਰਸਥ ਚੌਲ, ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦਾ ਸਿਰਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣੀਤ ਅਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਣੀਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਣੀਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਛਿੜਕਾਅ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰੁ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਘੇਰੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿ਷ਣੁ ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ ਜਿਵੇਂ ਗਰਭਾਧਾਨ, ਜਨਮ, ਸੀਮੰਤ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੱਕ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਹਰ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਪੂਰੀ ਆਹੁਤੀ, ਦੋਵੇਂ ਚਮਚ ਤੇ ਸਪਾਤਾ ਨਾਲ। ਚੌਕ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਜੋਧਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਚੌਕ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਵਰਣਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ; ਅੱਗ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੀਸ, ਕੋਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਾਂਹਾਂ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ رانਾਂ ਹਨ। ਪੇਟ ਨੂੰ ਪਾਤਰ, ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਗਰਭ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਮਰਬੰਦ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸ ਲੱਕੜੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਵ ਮুদ্রਾ ਵਿੱਚ ਮੋਢੀ ਨਾਲ ਪੰਜ ਹੋਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਘਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਹਵਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕਰਕੇ, ਘੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉੱਤਰ, ਦੱਖਣ ਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੀ ਦੀਆਂ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਫ, ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ, ਸੱਤ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲੀ, ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ 108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਧ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਦਸ ਹਿੱਸੇ ਅੰਗਾਂ ਲਈ। ਹੁਣ ਅਗਨਿ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਸੰਪਾਤ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਿੰਨ ਸਿੰਘ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਬਿਲਵ ਆਦਿ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਇਕੱਠੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘੜੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਚਾਰਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਸੂਟੀ ਅਤੇ ਆਂਵਲਾ ਫਲ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਕੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੁਆਹ ਤੇ ਤਿਲ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੋਬਰ ਤੇ ਮਿੱਟੀ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਨਿਰੁੱਧ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਾਰਾਇਣ। ਦਰਭਾ ਪਾਣੀ ਹਿਰਦੇ ਤੇ, ਕੇਸਰ ਤੇ ਲਾਲ ਚੂਣ ਅੱਗ ਵਿੱਚ; ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਧੂਪ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜਟਾ। ਦਿਵਿਆ ਜੜ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਹਵਾ ਵੱਲ ਕਵਚ; ਚੰਦਨ ਪਾਣੀ, ਚੌਲ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਦੂਬ ਘਾਸ ਛੋਟੀ ਟੋਕਰੀ ਵਿੱਚ। ਘਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ, ਸਿੱਧਾਰਥ ਬੀਜ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਹਰ ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਤੀਬਰ, ਸੁਖਦਾਈ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਦਰਵਾਜੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਵਿਤ੍ਰਕ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਚੌਲ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਵਿਤ੍ਰਕ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਆਸਨ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਆਚਾਰਿਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।