ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪਰਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਰਾਵਤ ਹਾਥੀ, ਬੱਕਰੀ, ਮੱਝ, ਬਾਂਦਰ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਿਰਣ, ਖਰਗੋਸ਼, ਬਲਦ, ਕਛੂਆ, ਹੰਸ—ਇਹ ਸਭ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਸ਼ਨਿਗਭ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ, ਦੋ ਜੋੜੇ ਦੁਆਰਪਾਲ ਵੀ ਉਥੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦੁਆਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਾਹਰ ਬਲੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬਲੀ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਆਹੁਤੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨਾ ਦੀ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ-ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜਨੇਊ ਪਹਿਨਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ—'ਓਮ, ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।' ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਵਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਤੱਕ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਨਾ ਰਹਿਣ। ਜੇ ਯਜਮਾਨ ਸਮਰਥ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਰਤਧਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯਜਨ-ਸਥਲ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—'ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।' ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੋ ਕਿ ਰਿਕ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਯਜਨ ਸਮੱਗਰੀ ਆਦਿ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਅਰਘਿਆ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਰਘਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਆਰ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਫਿਰ ਦੁਆਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਆਰਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ—ਅਸ਼ਵੱਥ, ਉਡੁੰਬਰ, ਵਟ ਅਤੇ ਪਲੱਖਸ਼—ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਸ਼ੋਭਨਾ ਰਿਕ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਯਮਸੁਭਦ੍ਰਕ ਯਜੁਸ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੁਧਨਵਨ ਸਾਮਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੇ ਸੁਹੋਤ੍ਰਕ ਅਥਰਵਨ ਮੰਤ੍ਰ ਵਰਤਣੇ ਹਨ। ਦੁਆਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਝੰਡੇ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਘੜੇ ਰੱਖਣੇ ਹਨ; ਹਰ ਦੁਆਰ ਉੱਤੇ, ਉਥੋਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਹੈ। ਆਨੰਦ, ਨੰਦਨ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵੀਰਸੇਨਾ, ਸੁਸ਼ੇਣਕ, ਸੰਭਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਵ—ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਦੁਆਰਪਾਲ ਵੀ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਹਥਿਆਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਆੜਟਕਾਵਾਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਮੁਦਰਾ ਦਿਖਾਉਣੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਖਾ ਮੰਤ੍ਰ 'ਫਟ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਰੱਖਣੇ ਹਨ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਲ ਗੌਮੂਤਰ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਗੋਬਰ, ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ ਨਾਲ ਦੁੱਧ, ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਘੀ—ਇਹ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਵਧਦੇ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਘੀ ਵਾਲੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ 'ਪੰਚਗਵ੍ਯ' ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਮੰਡਪ ਤੇ ਛਿੜਕਣ ਲਈ, ਦੂਜਾ ਆਚਮਨ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਹੈ। ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ, ਦਸ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਜਨ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਛਿੜਕਣੀਆਂ ਹਨ; ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ੧੦੮ ਵਾਰੀ ਜਪ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੀਆਂ ਲੈਣੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਧਨਿ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ; ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਧਨਿ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਵਧਨਿ ਅਤੇ ਛਿੰਨਦਾਰਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਯਜਨ-ਘਰ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਪੂਜਣਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਘੜੇ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਸੋਨੇ ਵਾਲੀ ਵਧਨਿ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਸਤੁਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਭੂਵਿਨਾਯਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਈ ਆਸਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਇਹ ਕੰਮ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨੌਂ ਪੂਰੇ, ਨਿਰਮਲ ਘੜੇ ਨੌਂ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਅਰਘਿਆ, ਆਚਮਨ, ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਭਰਨਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਘੜੇ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਪੰਜ ਅਮ੍ਰਿਤ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਿਦ, ਗੁੰਮ ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਚੌਗੁਣੇ ਪੈਰ-ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਹੈ। ਪਦਮਾ, ਸ਼ਿਆਮਕ, ਦੂਬ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਭੇਟ—ਜੌ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਫਲ, ਚੌਲ—ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾ, ਸਿਧਾਰਥ ਫੁੱਲ, ਤਿਲ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਹਨ; ਆਚਮਨ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਲਵੰਗ ਤੇ ਕੱਕੋਲਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅਮ੍ਰਿਤਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਹੈ; ਮਧਲੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਉਥੇ ਵਿਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਘੜੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਢਾਲ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਨੋਕ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੈਰ ਧੋਣਾ, ਭੇਟ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਸੁੱਕਾ ਕੇ, ਨਵੇਂ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾ ਕੇ, ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਲੈ ਆਉਣਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਹ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਲਾਉਣੀਆਂ ਹਨ; ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਵੀ ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਲਾਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਆਹੁਤੀ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਮੁਦਰਾ ਦਿਖਾਉਣੀ ਹੈ; ਅੱਗ ਦੇ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦੀ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਪਾਤ੍ਰ, ਦਰਭਾ, ਸਤ੍ਰੁਕ ਆਦਿ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਲਗਾਉਣੇ ਹਨ; ਘੇਰਾ ਹੱਥ ਦੇ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ। ਪ੍ਰਣੀਤ, ਛਿੜਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤ੍ਰ, ਘੀ ਦਾ ਘੜਾ ਆਦਿ; ਦੋ ਪ੍ਰਸਥ ਚੌਲ, ਜੋੜੇ, ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਜੋੜੇ ਰੱਖਣੇ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਨੋਕ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਣੀਤ ਅਤੇ ਛਿੜਕਣ ਵਾਲੇ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਪ੍ਰਣੀਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੋ, ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਪ੍ਰਣੀਤ ਅੱਗੇ ਰੱਖੋ, ਸਮੱਗਰੀ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਛਿੜਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤ੍ਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੋ, ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ। ਚਾਰੂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਕਾਓ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਬਿਠਾਓ; ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੁਸ਼ਾ ਵਿਛਾਓ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਲਗਾਓ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਭਾਧਾਨ, ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਚੂੜਾਕਰਣ ਆਦਿ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਸ਼੍ਰੱਧਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।