ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਵਰਨਨ ਅਗ्नਿ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੱਤ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ ਤੱਕ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ, ਨਾਰਦ, ਨਲਕੂਬਰ, ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ, ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਸਿੱਧ, ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਮਮਤਾ, ਯਸ਼, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੋਭਾ—all these divine forms are honored. ਪੋਸ਼ਣ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਆਹਵਾਨੀ, ਸਥਿਰਤਾ, ਤੇਜ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਸੋਭਾ ਆਦਿ ਦਾ ਸਥਾਪਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਤ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਲ ਆਦਿਕ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: "ਡਰਾਉ, ਡਰਾਉ! ਦਿਲ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ! ਕੁਚਲ, ਕੁਚਲ! ਜਟਾ, ਅੱਗ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅਸਤਰ।" "ਬਚਾਓ, ਨਾਸ ਕਰੋ! ਕਵਚ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਸਤਰ ਤੇ ਮੂਲ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਚਾਰੇ ਦਿਸਾਵਾਂ—ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ—ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ, ਸਥਿਰਤਾ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਦੇ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਕਰ, ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ, ਕਮਲ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ, ਧਨੁਸ਼ ਸ਼ਾਰੰਗ, ਮੁਸਲ, ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ, ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਅਤੇ ਅਨੰਤ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਆਵਰਨ ਹੈ। ਬਾਹਰ, ਏਰਾਵਤ, ਬਕਰੀ, ਮਹਿਸ, ਬੰਦਰ, ਮੱਛੀ, ਫਿਰ ਹਿਰਣ, ਖਰਗੋਸ਼, ਬਲਦ, ਕਛੂਆ, ਹੰਸ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਹਰ, ਪ੍ਰਿਸ਼ਨਿਗਰਭ, ਕੁਮੁਦ, ਅਤੇ ਹੋਰ, ਦੋ ਜੋੜ ਦਰਬਾਨ। ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਾਹਰ ਬਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਲੀ ਆਸਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੀ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੂਤਰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮੰਗਲਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—"ਓਮ, ਨਮਸਕਾਰ।" ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਚਾਰ ਪਾਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। "ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਨਾ ਰਹੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਤੱਕ।" ਜੇ ਯਜਮਾਨ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਰਤੀ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਕਰੇ; ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਾਈ ਦੇਵੇ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੀ ਮੰਗਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅੱਗੇ, ਅਗਨਿ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਯਜਨਾ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—'ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।'" ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਰਿਕ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਿਰੋਗ ਹੈ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਯਜਨਾ ਸਮੱਗਰੀ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਅਰਘਯ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖੋ। ਅਰਘਯ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਿਰ, ਦਰਵਾਜਾ ਆਦਿ ਛਿੜਕੋ। ਫਿਰ, ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੋ। ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ—ਅਸ਼ਵੱਥ, ਉਦੁੰਬਰ, ਵਟ ਅਤੇ ਪਲਕਸ਼—ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਸ਼ੋਭਨਾ ਰਿਕ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਯਮਸੁਭਦ੍ਰਕ ਯਜੁਸ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੁਧਨਵਨ ਸਾਮਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦਾ ਸੁਹੋਤ੍ਰਕ ਅਥਰਵਣ ਪਾਠੋ। ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਤੇ, ਝੰਡੇ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੋ ਘੜੇ ਰੱਖੋ। ਹਰ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਦੀ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਪੂਰਾ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਆਨੰਦ, ਨੰਦਨ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵੀਰਸੇਨਾ, ਸੁਸ਼ੇਣਕ, ਸੰਭਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਵ—ਇਹ ਮ੍ਰਿਦੂ ਦਰਬਾਨ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ। ਹਥਿਆਰ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਛਿੜਕੋ, ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਜਾਓ। ਫਿਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮুদ্রਾ ਦਿਖਾਓ। ਸ਼ਿਖਾ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਛਿੜਕੋ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਲ ਗਉਮੂਤਰ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਗੋਬਰ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਨਾਲ ਦੁੱਧ, ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਦਹੀ ਤੇ ਘਿਉ। ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਘਿਉ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾਓ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਘਿਉ ਵਾਲੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਮੰਡਪ ਛਿੜਕਣ ਲਈ, ਦੂਜਾ ਪੀਣ ਲਈ। ਸਨਾਨ ਲਈ, ਦਸ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਣਾਉ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹੋ। ਯਜਨਾ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ ਪਸਾਰੋ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ 108 ਵਾਰੀ ਜਪੋ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਚੁੱਕੋ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਧਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ (ਵਰਧਨੀ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੀ ਅਤੇ ਵਰਧਨੀ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਵਰਧਨੀ ਅਤੇ ਛਿੰਨਦਾਰਾ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਗ੍ਰਹ ਦਾ ਪ੍ਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੋ, ਛਿੜਕਦੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਘੜਾ ਲਿਆਉ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥਿਰ ਆਸਨ ਤੇ ਪੂਜੋ। ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਘੜੇ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਸੋਨੇ ਵਾਲੀ ਵਰਧਨੀ ਵਿੱਚ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਵਾਸਤੁਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਭੂਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਆਸਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਆਦਿ ਸਮੇਂ। ਨੌਂ ਪੂਰੇ, ਦਾਗ ਰਹਿਤ ਘੜੇ, ਨੌਂ ਕੋਣਾਂ ਤੇ ਰੱਖੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਧੋਣ, ਅਰਘਯ, ਆਚਮਨ ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਦਾ ਜਲ ਭਰੋ। ਯਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ, ਪੰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਜਲ ਆਦਿ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਦ, ਗਰਮ ਜਲ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਪੈਰ ਧੋਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਪਦਮਾ, ਸ਼ਿਆਮਕ, ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਵਾ—ਜੌ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਫਲ, ਚੌਲ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਸ਼ਾ, ਸਿੱਧਾਰਥ ਫੁੱਲ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਨੈਵੇਦ ਲਈ ਹਨ। ਆਚਮਨ ਲਈ ਲਵੰਗ ਤੇ ਕੱਕੋਲਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਲ ਦਿਓ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਾਓ। ਮੱਧਲੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਧ ਜਲ ਭਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਦਿਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਆਦਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।