ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਆਗਨਿਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਪਾਸਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਗਨਿ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੱਚੇ ਸਪਰਸ਼-ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਉੱਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਗਿਆ: "ਓਂ ਹ੍ਰੌਂ ਹઃ ਫਟ ਹ੍ਰੂਂ, ਮੈਂ ਸੁਕ੍ਸ਼ਮ ਸਪਰਸ਼-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਨਮਸਕਾਰ।" ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਓਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਚਾਰ ਕੇ ਧੁਨੀ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਹ ਦੋ ਤੱਤ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ ਚਕ੍ਰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੁੱਚਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਉਸ ਨੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਧੁਨੀ ਦੋਵੇਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਬਾਰਾ ਧੁਨੀ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਨੱਕ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੁੱਚੇ ਸਫ਼ੈਦ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੇ ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁੱਕਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ ਸੁੱਕਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ "ਯੰ" ਅਤੇ "ਵੰ" ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੰਧ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਿਵ੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹੱਥ ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਪਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਨੋ-ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦਾਤਾ ਹਨ, ਦਾ ਆਮੰਤ੍ਰਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ: "ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੇਸ਼ਵ, ਤੁਸੀਂ ਇਥੇ ਪਧਾਰੋ।" ਇਸ ਮਨੋ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਕੱਚੂਏ ਦੀ, ਫਿਰ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਆਦਿ ਤੱਤ, ਧਰਮ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਇੰਦਰ ਦੀ, ਫਿਰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਅਤੇ ਮਾਇਆ, ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੱਤ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਮੰਡਲ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ ਤੱਕ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ, ਨਾਰਦ, ਨਲਕੂਬਰ, ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ, ਪਰਮਗੁਰੂ, ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ ਦੀ ਭੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ, ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸਨੇਹ, ਯਸ਼, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੋਭਾ, ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋਈ। ਪੋਸ਼ਣ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ, ਹਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਤੇਜ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਸੋਭਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਲ ਆਦਿ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਗੰਧ ਆਦਿ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ, "ਓਂ, ਡਰਾ, ਡਰਾ! ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ! ਕੁਚਲ, ਕੁਚਲ! ਜਟਾ, ਅੱਗ ਆਦਿ, ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਅਸਤਰ" ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। "ਬਚਾ, ਬਚਾ! ਨਾਸ ਕਰ, ਨਾਸ ਕਰ! ਕਵਚ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ ਹ੍ਰੂਂ ਫਟ, ਅਸਤਰ, ਮੂਲ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਚਾਦਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ: ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ। ਅੱਗ ਆਦਿ 'ਤੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ, ਸਥਿਰਤਾ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਸੋਭਾ ਦੇ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ। ਬਾਹਰਲੇ ਘੇਰੇ 'ਚ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼, ਮੁਸਲ, ਤਲਵਾਰ, ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ, ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ, ਅਨੰਤ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਬਾਹਰਲੇ ਘੇਰੇ 'ਚ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ; ਫਿਰ ਐਰਾਵਤ, ਬਕਰਾ, ਮਹਿਸ, ਵਾਂਦਰ, ਮੱਛੀ। ਹਿਰਨ, ਖਰਗੋਸ਼, ਫਿਰ ਬਲਦ, ਕਚੂਆ, ਹੰਸ, ਫਿਰ ਬਾਹਰ; ਪ੍ਰਸ਼ਨਿਗਰਭ, ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ, ਤੇ ਦੋ ਜੋੜੇ ਦੁਆਰਪਾਲ। ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜਿਆਂ 'ਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਾਹਰ ਬਲੀ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਲੀ-ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਹੂਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੀ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਜੋ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਜਨੇਊ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਵੀ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ: "ਓਂ, ਨਮਸਕਾਰ।" ਦੇਵਤਾ ਅੱਗੇ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; "ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ "ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਨਾ ਰਹਿਣ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਤੱਕ।" ਜੇ ਯਜਮਾਨ ਸਮਰੱਥ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਰਤਧਾਰੀ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਕਰੇ; ਆਹੂਤੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਦਾਈ, ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਨਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਗਨਿ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯਜਨ-ਸਥਲ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਆਮਾਨ ਕਰੋ: 'ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।'" ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਰਿਕ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧੁਨੀ ਰੂਪ ਹੈ—ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਬਣਾਓ, ਯਜਨ ਸਮੱਗਰੀ ਲਿਆਓ। ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਅਰਘਿਆ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖੋ; ਅਰਘਿਆ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਿਰ, ਦਵਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰੋ। ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ—ਅਸ਼ਵਥ, ਉਦੁੰਬਰ, ਵਟ, ਪਲਕਸ਼—ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਸ਼ੋਭਨਾ ਰਿਕ, ਯਮਸੁਭਦ੍ਰਕ ਯਜੁਸ, ਸੁਧਨ੍ਵਨ ਸਾਮ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦਾ ਸੁਹੋਤ੍ਰਕ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰ ਵਰਤੋ। ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਝੰਡੇ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਘੜੇ ਰੱਖੋ। ਹਰ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਸਮੇਤ ਪੂਜੋ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਪੂਰਾ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਆਨੰਦ, ਨੰਦਨ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵੀਰਸੇਨ, ਸੁਸ਼ੇਣਕ, ਸੰਭਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਵ—ਇਹ ਮ੍ਰਿਦੁ ਦੁਆਰਪਾਲ ਵੀ ਪੂਜੇ ਜਾਣ। ਸ਼ਸਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਵੰਡ ਕੇ, ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਜਾਓ। ਫਿਰ, ਤੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਤ ਮುದਰਾ ਦਿਖਾਓ। ਸ਼ਿਖਾ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ "ਫਟ" ਉਚਾਰ ਕੇ, ਸਰ੍ਹੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਰੱਖੋ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਲ ਗਉ ਮੂਤ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਗਉ ਮਲ। ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਨਾਲ ਦੁੱਧ, ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਲ ਦਹੀਂ ਤੇ ਘਿਉ; ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਆਦਿ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਵਾਰ ਘਿਉ ਵਧਾਓ। ਇਹ ਸਭ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਘਿਉ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿਚ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਮੰਡਪ 'ਤੇ ਛਿੜਕਣ ਲਈ, ਦੂਜਾ ਪਾਨ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ, ਦਸ ਘੜਿਆਂ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿਓ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਗਨਿ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।