ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਪੂਜਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬੈਠਣ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਰਦਨ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਜਨੇਊ ਦੀ ਗੁੰਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਜਿੰਨੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ, ਜਨੇਊ ਦੀ ਡੋਰ ਅਤੇ ਗੰਢਾਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਸੇਵਕ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਤਾਰਾਂ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਕ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ‘ਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ‘ਚ ਰੋਚਨਾ, ਅਗੁਰੂ, ਕਪੂਰ, ਹਲਦੀ, ਕੇਸਰ ਆਦਿ ਮਿਲਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਚੰਦਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ, ਸੰਧਿਆ ਆਦਿ ਕਰਮ ਨਿਭਾਏ। ਗਿਆਰਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ, ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਸੇਵਕਾਂ ਲਈ ਵੇਦੀ ‘ਤੇ, ਖੇਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਥ੍ਰੈਸ਼ਹੋਲਡ ‘ਤੇ ਕਪੜਾ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਧਨ ਭੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਾਤ੍ਰਿ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵਿਧਾਤ੍ਰਿ, ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ, ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਜਾਨਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਭ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਉਹ ਪੰਜ ਤਤਵਾਂ ਦੀ ਲਯਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਥਵੀ, ਰਸ, ਰੂਪ, ਸਪਰਸ਼, ਧੁਨੀ—ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਵਿਦਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨਿਕਾਲ ਕੇ, ਜੈਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਥਵੀ ਦਾ ਮੰਡਲ ਪੀਲਾ, ਚੌਰਸ, ਵਜ੍ਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਸ ਤਤਵ ਦੀ ਲਯਾ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਨਿਕਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਤਵ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਘੁਟਣਾਂ ਤੱਕ, ਚਿੱਟਾ, ਅਰਧਚੰਦ ਆਕਾਰ, ਕਮਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਲਯਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਸ ਤਤਵ ਨਿਕਾਲ ਕੇ, ਰੂਪ ਤਤਵ ਦੀ ਲਯਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲਯਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਦਾ ਤਿਕੋਣ ਮੰਡਲ, ਨਾਭੀ ਤੇ ਗਲੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਲਾਲ, ਸਵਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ, ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸਪਰਸ਼ ਤਤਵ ਦੀ ਲਯਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਲਯਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ, ਚੰਨ੍ਹ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਮੰਡਲ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਤਤਵ ਨਿਕਾਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਲਯਾ ਨਾਲ, ਧੁਨੀ ਤਤਵ—ਜੋ ਸੁੱਚੇ ਸਫੈਦ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗਾ, ਨੱਕ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ‘ਤੇ ਹੈ—ਉਸਦੀ ਲਯਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੁਕਾਉਣ ਆਦਿ ਕਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ ਸੁੱਕਾ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਯੰ' ਅਤੇ 'ਵੰ' ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧਰ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਿਵ੍ਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: "ਆਓ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇੱਥੇ ਪਧਾਰੋ।" ਮਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਸ਼ਕਤਿ ਕੱਛੂਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਆਦਿਕ, ਧਰਮ ਆਦਿਕ, ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕਮਲ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਤੱਤ ਹਨ। ਕਾਲ ਤੱਤ, ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਮੰਡਲ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ ਤੱਕ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਰਸਵਤੀ, ਨਾਰਦ, ਨਲਕੂਬਰ, ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ, ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ, ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਪ੍ਰੇਮ, ਯਸ਼, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੋਭਾ—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੋਸ਼ਣ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿਕ, ਹਰੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ, ਸਥਿਰਤਾ, ਤੇਜ, ਆਨੰਦ, ਸੋਭਾ ਆਦਿਕ—ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਮੂਲ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਜਲ ਆਦਿ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਮੂਲ ‘ਤੇ ਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਭੈ ਦਿਓ, ਭੈ ਦਿਓ! ਫਿਰ ਸਿਰ ਤੇ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਭੈ ਪੈਦਾ ਕਰੋ; ਕੁਚਲੋ, ਕੁਚਲੋ!"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਆਦਿ, ਅਸਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। "ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਨਾਸ ਕਰੋ! ਕਵਚ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ ਹ੍ਰੂਂ ਫਟ, ਸ਼ਸਤਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਮੂਲ ਬੀਜ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਢੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਕਾਰਾਂ—ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਆਦਿ ‘ਤੇ, ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੀ, ਸਥਿਰਤਾ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਰੂਪਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ ਦੀ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼, ਮੂਸਲ, ਖੜਗ, ਵਨਮਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿਕ, ਅਨੰਤ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਬਾਹਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਏਰਾਵਤ, ਬੱਕਰੀ, ਮਹਿਸ, ਬਾਂਦਰ, ਮੱਛੀ। ਹਿਰਣ, ਖਰਗੋਸ਼, ਫਿਰ ਬਲਦ, ਕੱਛੂਆ, ਹੰਸ, ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਨਿਗਰਭ, ਕੁਮੁਦ ਆਦਿਕ, ਦੋ ਜੋੜ ਦਰਬਾਨ। ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਾਹਰ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਲੀ ਆਸਨ ‘ਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੀ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਨੇ ‘ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੁਭ ਸੂਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—"ਓਮ, ਨਮਸਕਾਰ।" ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਵਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਨਾ ਰਹੇ; ਅੱਜ ਤੋਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਉਹਾਰ ਤੱਕ।" ਜੇ ਯਜਮਾਨ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਰਤਧਾਰੀ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਦਾਇਗੀ, ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਯਜਨ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਜਾਓ—'ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।'" ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਰਿਕ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧੁਨੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਯਜਨ ਸਮੱਗਰੀ ਆਦਿ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।