ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਆਗ੍ਰਯਾਣ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਚਾਰਯਾਂ ਨੇ ਚੱਕਰ-ਕਮਲ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਮਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਫਿਰ ਛੇ, ਫਿਰ ਪੰਜ ਤੇ ਫਿਰ ਚਾਰ ਹੋਰ ਤੱਤ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ: ਕਮਲ ਦਾ ਮੱਧ ਭਾਗ ਪੀਲਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਹਰ ਪੰਖੁੜੀ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਉਂਗਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਹੱਥ ਦੀ ਅੱਧੀ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਹੋਣ। ਕਮਲ ਦੇ ਜੋੜ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ, ਤੇ ਜੇ ਮਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਾਲੇ ਜਾਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰ ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲੇ ਹੋਣ, ਕੋਨਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਜੋਗਪੀਠ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬੇਲਾਂ, ਛਤਰੀਆਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰੋ; ਆਸਨ ਦੇ ਮੂਹਰੇ ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ ਸੋਹਣੇ ਲਈ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਤੇਜ ਲਈ, ਅਤੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਜਾਵਟ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਕੋਨੇ ਚਿੱਟੇ ਰਖੇ ਜਾਣ। ਭਦ੍ਰਕ ਆਦਿਕ ਲਈ ਭਰਨ ਦੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਰਕ ਬੀਜ ਕਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਧਾਰੀਆਂ, ਤੇ ਲਾਲ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਾਲੇ; ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਚਿੱਟੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲ ਧਾਰੀਆਂ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੀਲੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ। ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਨਾਜ ਦਾ ਚੂਰਨ ਚਿੱਟਾ, ਕੁਸੁੰਭ ਜਾਂ ਹੋਰ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਲਾਲ, ਹਲਦੀ ਤੋਂ ਪੀਲਾ, ਤੇ ਸੜੇ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੀ ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬੀਜ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਤੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਗੂੜ੍ਹੇ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਚਾਰ ਲੱਖ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਬੁੱਧਿ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਸਤੁਤੀਆਂ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੂਜੇ ਲੱਖ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਹੋਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਾਨ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਭਾਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਰੰਭਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਵ੍ਰਤ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰੱਖੋ ਤੇ ਦਾਨ ਨ ਲਵੋ; ਦੋਹਰਾ ਜਾਂ ਤਿਗੁਣਾ ਜੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਧਿਆਨ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਥੂਲ, ਧੁਨੀ-ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੂਪ ਜੋ ਚਿਤ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਰੂਪ ਹੈ; ਜੋ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਹਿਰਦੇ-ਆਧਾਰਤ, ਚਿੰਤਨ-ਰੂਪ ਮੂਰਤੀ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਥੂਲ ਨੂੰ 'ਵਿਰਾਟ', ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਨੂੰ 'ਲਿੰਗ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰੂਪ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਦੈਵੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਅਮਰ ਜੋਤ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੀਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੀਜ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਤੇ ਕਦੰਬ ਫੁੱਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸਦੀ ਜੋਤ ਰੋਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾਰਾ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਛੇਦ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਾਪ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਦੈਵੀ ਦੇਹ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਨਾਡੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਨਾਡੀਆਂ, ਅੱਗ ਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ, ਨੱਕ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਹਨ। ਗੁਪਤ ਜੋਗ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਜੋ ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਜੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਆਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਵਿਰਾਗ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਗ્નਿ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਾਰਜਨ ਨਾਮਕ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਗਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਹਣ ਦੀ ਰੀਤ ਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸਾਲ ਭਰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ। ਆਢ ਹ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ, ਗੌਰੀ, ਗਣੇਸ਼, ਸਰਸਵਤੀ, ਗੁਹ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਦੁર્ગਾ, ਨਾਗ, ਰਿਸ਼ੀ, ਹਰੀ ਤੇ ਮਨਮਥ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਭਗਤ ਜਿਸ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਹਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਲਗਭਗ ਏਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫ਼ਰਕ ਕੇਵਲ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬੇ ਜਾਂ ਸੂਤ, ਰੂਈ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਗਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਿਲਾ ਵੱਲੋਂ ਕਾਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਲਪੇਟ ਕੇ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਬਣਾਈਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਅੱਧਾ, ਇਹ ਮਾਤਰਾ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਵਾਘਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਸਦਾ ਜਿੱਤ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲੇ। ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ, ਚੱਕਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਬੰਨ੍ਹੋ: "ਓਮ, ਅਸੀਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਹਾਂ।" "ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਵੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਨੁਸਾਰ;" ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਮੂਰਤੀਆਂ 'ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਨਾਭੀ ਤੇ ਨੱਕ ਤੱਕ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਲਾ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਜੰਗਲ ਮਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਹੋਈ, ਦੋਹਰੀ ਲੰਬਾਈ, ਸੋਲਾਂ ਉਂਗਲ ਦੀ ਮਾਪ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਮੱਧ, ਕੇਸਰ, ਪੱਤਾ, ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਅੰਤ—ਇਹ ਸਭ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਇਕ ਚੱਕਰ-ਕਮਲ ਵਰਗੀ, ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਦੇ ਮਾਪ ਦੀ ਹੋਵੇ। ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮਾਪ ਆਪਣੀਆਂ ਸਤਾਈਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ; ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਮਾਵਾਂ ਲਈ ਧਾਗੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ, ਬਾਰਾਂ ਗੰਢਾਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਲਈ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਉਂਗਲ, ਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਮਾਲਾ। ਜਾਂ, ਸੂਰਜ ਲਈ ਚੌਵੀ ਜਾਂ ਛੱਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ; ਅੰਗੂਠਾ, ਮੱਝਲਾ ਤੇ ਰਿੰਗ ਫਿੰਗਰ ਨਾਲ, ਜੋ ਮਾਲਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੇ ਅਗਲੀ ਉਂਗਲ, ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਗੰਢਾਂ, ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ; ਸੂਰਜ, ਘੜਾ ਤੇ ਅੱਗ ਲਈ ਇਹ ਵਿਧੀ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਗ੍ਰਯਾਣ ਪੁਰਾਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ, ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਧਿਆਨ-ਸੂਤਰ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਤੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।