ਇਹ ਪ੍ਰਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਵਿਧੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨਾ ਮੰਡਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜੇ ਦੋ ਹੱਥ ਮਾਪ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੱਥ ਦੀ ਮਾਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਵਧਦੇ, ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ। ਯਜਨਾ-ਵੇਦਿਕਾ ਚੌਕੌਣ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦਾ ਆਲੇਖਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਮਲ ਦਾ ਅਰਧ ਹਿੱਸਾ ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ। ਅੱਠ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੁਨੀ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਲਕੀਰਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਤੂਲੇ ਫਲ ਵਰਗੀਆਂ ਆਕਾਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਜਾਂ, ਲੰਬੀਆਂ ਕਮਲ ਪੱਤੀਆਂ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਬਾਹਰੀ ਘੇਰਾ, ਜੋ ਹੇਠਲੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ, ਪੰਖੁੜੀ ਦੀ ਜੜ, ਜੋ ਜੋੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਪੰਖੁੜੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਕੇਂਦਰੀ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਸਮਤਲਤਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵੀ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਚੌਦਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਵਿਭਾਜਨ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸੋ ਅਤੇ ਨਵੱੇ-ਛੇ ਹੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗੱਲੀਆਂ ਲਈ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰ, ਗੱਲੀਆਂ ਲਈ, ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸਮਤਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੱਧ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਲਿਆਂ ਦੀ ਗਰਦਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਗਰਦਨ ਦੇ ਪਾਸ, ਬਾਹਰ, ਇੱਕ ਸ਼ੋਭਾ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਕੋਣਾਂ 'ਤੇ, ਸੱਤ ਘੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਜਗ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੰਡਲ ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਮੰਡਲ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਚੋਵੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਖਾਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਗਲ-ਘੇਰਾ ਖਿੱਚ ਕੇ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਲਾਈਨ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਸੋਲਾਂ ਖਾਨਿਆਂ ਨਾਲ, ਅੱਠ ਮੰਗਲ-ਘੇਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਲਾਈਨ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਲਾਂ ਮੰਗਲ-ਘੇਰੇ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਲਾਈਨ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ 'ਤੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਰਾਂ ਖਾਨੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਛੇ ਹਟਾ ਕੇ, ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਪਾਸੇ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਅੰਦਰ, ਦੋ ਬਾਹਰ, ਸੋਭਾ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੂਜੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਅੰਦਰ ਤੇ ਪੰਜ ਬਾਹਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਭਾ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬਾਹਰੀ ਕੋਣਾਂ ਤੇ, ਸੱਤ ਘੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਖਾਨੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੈਂਤੀ-ਭਾਗੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪੂਰਬ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਛੱਬੀ-ਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਪੂਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਯਜਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ, ਰੂਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚਾਲੀ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸੱਤ-ਭਾਗੀ ਵੰਡਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਹੋਰ ਵੰਡਦੇ ਹਨ; ਚੌਂਸਠ, ਸੱਤ ਸੌ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਖਾਨੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਗਲ-ਘੇਰਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਖਾਨੇ; ਫਿਰ ਪਾਸੇ ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਅੱਠ ਮੰਗਲ-ਘੇਰੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਲਾਈਨ ਵੀ। ਸੋਲਾਂ ਲਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਨ, ਚੋਵੀ ਕਮਲ; ਬਤੀਆਂ ਲਾਈਨ-ਕਮਲ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਜੋ ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਚਾਲੀ ਲਾਈਨ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬਚੀਆਂ ਲਾਈਨ; ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ, ਚਾਰ, ਅਤੇ ਛੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ, ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪੰਜ, ਤਿੰਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਹਰ, ਸੋਭਾਵਾਨ ਦੂਜੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ। ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਤੇ, ਅੰਦਰ ਪਾਸੇ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚਾਰ; ਦੋ-ਦੋ ਹਟਾ ਕੇ, ਛੇ ਸੋਭਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ, ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਕੋਣ 'ਤੇ, ਪੰਜ ਪੰਜ ਲਗਾਤਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਯਜਨਾ ਲਈ ਮੰਗਲ-ਚਕ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: “ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ?” ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਕੇਂਦਰੀ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜੋ; ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਨਾਭੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ, ਦੱਖਣੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਜੋ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਵਾਯੂ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤਯ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਵਿੱਚ ਰਿਗ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸੋਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਸਮ, ਅਥਰਵ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਤੇਜਸ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਲ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਧਰਤੀ, ਮਨ, ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ, ਅਤੇ ਸੋਲਵੀਂ ਭੂਰ, ਭੁਵਹ, ਸਵਹ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਮਹਰ, ਜਨਸ, ਤਪ, ਸਤਯ, ਅਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ; ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ, ਉਕਥ, ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਵਾਜਪੇਯ ਯਾਗ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਪਤੋਰੀਯਾਮਾ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਧੁਨੀ, ਛੂਹ, ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਗੰਧ, ਚੋਵੀ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜੋ; ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ-ਪਤੀ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਤੱਤ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਮਨ, ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਨੱਕ, ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ—ਇਹ ਬੱਤੀ-ਦੋ ਪੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜੋ; ਚੌਥੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਜਨਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ, ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਆਦਿ ਛੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।