ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਨੂੰ ਵਿਦੀ ਸਹਿਤ ਅਗਮ ਪ੍ਰਸਥ ਦੀ ਵਿਦੀ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਆਮ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਤੋਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੱਠ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਇਕ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲੀਆਂ ਮੋੜ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਨੌਂਵੇਂ ਮੁਦਰਾ ਲਈ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾ ਕੇ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਧਾ ਮੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਰਾਹਾ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਗ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਮੁਠੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਂਗਲੀ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿਛਲੀ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵੀ ਮੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗੂਠਾ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਤੇ ਖੱਬੀ ਮੁਠੀ ਨਾਲ, ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਿਖਾਈ ਹੈ, ਪੁਤ੍ਰ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਗੀ ਰੋਗ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਰਾਜ, ਪੁਤ੍ਰ, ਨਾਰੀ ਤੇ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਭਰੇ ਹੋਣ, ਮੱਧ, ਪੂਰਬ ਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੰਡਪ ਜਾਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਸੌ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾਵਾਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੁਤ੍ਰ, ਸਿੱਧ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਗੀਤ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੋਗਪੀਠ ਤੇ ਹੋਰ ਭੋਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਓ। ਗੁਰੂ, ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਚੁਪ ਚਾਪ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਸਿੱਧ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਆਸਨ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁੱਧ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਚੌਕਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਮੰਡਲ ਤੇ ਹੋਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਰਦੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ। ਊਪਰਲੇ ਪਾਸੇ, ਛੱਤੀ ਖਾਨਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਆਸਨ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਤੋਂ ਰਸਤੇ, ਦੋ ਤੋਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਲਕੀਰਾਂ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਕਮਲ ਖੇਤ ਚਿੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਾ ਕਮਲ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਬਾਹਰ ਦਵਾਦਸ਼ ਭਾਗ ਚਿੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਚਾਰ ਖੇਤ ਘੁੰਮ ਕੇ ਬਣਾਓ—ਪਹਿਲਾ ਮੱਧ ਖੇਤ, ਦੂਜਾ ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਲਈ। ਤੀਜਾ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਲਈ, ਚੌਥਾ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਲਈ। ਲਕੀਰਾਂ ਕੋਣਾਂ ਤੇ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੋ। ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ, ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਲਓ। ਉਥੇ ਲਕੀਰਾਂ ਪਾ ਕੇ, ਅੱਠ ਪੱਤੀਆਂ ਬਣਾਓ। ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਲਓ, ਤੇ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮੋ। ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਪਾਸੇ, ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਜਾਓ। ਰੇਸ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਬਣਾਓ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ। ਇਸ ਕਮਲ ਦੀ ਆਮ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਾਰਹ ਪਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੀ ਅੱਧ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘੁੰਮੋ। ਪਾਸੇ, ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਛੇ ਕੁੰਡਲ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਰਹ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਦੋਹਰੀ ਪਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ। ਪੰਜ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਹੋਰ ਦੋਹਰੀ ਲਕੀਰਾਂ ਹਨ; ਚਾਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਓ। ਤਿੰਨ ਕੋਣਾਂ ਤੇ, ਪੈਰਾਂ ਲਈ ਤੱਤ ਰੱਖੋ; ਦੂਜੇ ਦੋ ਤੇ ਜੋੜੇ ਰੱਖੋ। ਅੰਗ ਚਾਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਨ੍ਹੋ। ਫਿਰ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਮਿਟਾ ਕੇ ਰਸਤੇ ਲਈ; ਚਾਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣਾਓ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਅੱਠ ਸਿੰਗਾਰ ਬਣਾਓ; ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਨੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਸਿੰਗਾਰ ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਨੇੜੇ, ਕੋਣਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹੋ; ਚਾਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਤੇ ਮੱਧ ਖਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਬਾਹਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹੋ; ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਸਿੰਗਾਰ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਮਿਟਾਓ। ਇੰਝ ਹੀ, ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਿੰਗਾਰ ਬਣਾਓ; ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਕੋਣਾਂ ਲਈ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਦੋ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਲਾਂ ਖਾਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਬਾਰਹ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ ਦੀ ਛੱਤੀ ਪਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰਸਤਾ ਚਿੰਨ੍ਹੋ। ਇੱਕ ਕਤਾਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਸਿੰਗਾਰ ਲਈ; ਚੱਕਰ ਦੀ ਮਾਪ ਬਾਰਹ ਉਂਗਲਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਹੱਥ ਰੱਖੋ। ਜੇ ਦੋ ਹੱਥ, ਤਾਂ ਮਾਪ ਇੱਕ ਹੱਥ; ਜਿਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵਧੇ, ਮਾਪ ਵਧਾਓ। ਵੇਦੀ ਚੌਕਸ ਹੋਵੇ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ। ਅੱਧਾ ਕਮਲ ਨੌਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਨਾਭੀ ਤਿੰਨ ਨਾਲ। ਅੱਠ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣਾਓ, ਤੇ ਰਿਮ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ। ਖੇਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੰਡੋ, ਫਿਰ ਦੋ ਵਿੱਚ ਚਿੰਨ੍ਹੋ; ਅੰਦਰਲੀ ਧੁਨੀ ਲਈ, ਲਕੀਰਾਂ ਮਾਰੋ। ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਪਤੀਆਂ ਜਾਂ ਬੀਜਾ ਫਲ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਓ; ਜਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਕਮਲ ਪੱਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ। ਬਾਹਰਲੇ ਰਿਮ ਨੂੰ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਹੇਠਲੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੋ; ਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੱਧ ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮੋ। ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਮੱਧ ਡੰਡਾ ਇਕਸਾਰ ਘੁੰਮੋ; ਹੋਰ ਪੱਤੀਆਂ, ਬਰਾਬਰ ਤੇ ਬੀਜਾ-ਆਕਾਰ, ਠੀਕ ਬਣਾਓ। ਖੇਤ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵੰਡੋ, ਚੌਦਾਂ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਬਣਾਓ; ਦੋ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ, ਤਾਂ ਸੌ, ਤੇ ਨਵਵੇਂ ਛਿਆਨਵੇ ਹੋਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਨਾਲ, ਮੱਧ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਓ; ਰਸਤੇ ਲਈ ਵੰਡੋ, ਤੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹੋ। ਫਿਰ, ਰਸਤੇ ਲਈ, ਕਮਲ ਨੂੰ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਸਮਤਲ ਕਰੋ; ਮੱਧ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਦਿਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਿਟਾਓ, ਗਲ੍ਹਾ ਲਈ। ਬਾਹਰ, ਚਾਰ ਮਿਟਾਓ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ; ਗਲ੍ਹਾ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਬਾਹਰ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਾਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਕਾਰ, ਮੰਡਲ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ, ਤੇ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਲਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ।