ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਗ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਜਨਨੇਂਦ੍ਰੀ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦਸ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਹਥੇਲੀ, ਸਿਰ, ਮੱਥੇ, ਮੂੰਹ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਜੰਘਾ, ਪਿੰਡਲੀ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਦੂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੈਰ, ਘੁਟਨੇ, ਜੰਘਾ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਆਤਮ-ਰੂਪ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਛਬੀਸਵਾਂ ਤੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦਾ ਆਲੋਚਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤਰਾਂ ਦੀ, ਗਰੁੜ ਆਦਿ ਦੀ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਤਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਮੰਡਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਘੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਣ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪਰਿਕਰਪ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਿਰਵਾਹ ਅਤੇ ਘੀ-ਯਜ్ఞ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮੰਡਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕਤ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਗਰੁੜ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਮੁਦਰਾ 'ਅੰਜਲੀ' ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਖੱਬਾ ਮੁੱਕਾ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਵੀ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਆਮ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਤੋਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਠ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਮੁਲ-ਬੀਜ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣਾ ਨੌਵੀਂ ਮੁਦਰਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਧਾ ਮੋੜਨਾ ਹੈ। ਇਹ 'ਵਰਾਹ' ਮੁਦਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਉਂਗਲੀ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਮੁੱਕੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿਛਲੀ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹੋ; ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਮੁੱਕੇ ਨਾਲ, ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਸਿਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧ ਮਨੁੱਖ ਸਫਲਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਸਮ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜ, ਪੁੱਤਰ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਲਿਨਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਮੱਧ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਸੌ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੋ; ਮੰਡਪ ਜਾਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਵਿਠਾਓ। ਪੁੱਤਰ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਸੰਗੀਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯੋਗਪੀਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਦਿਓ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡੋ। ਗੁਰੂ, ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਚੁਪਚਾਪ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾਂਤ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਧ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਹਰਿ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸਥਾਨ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੌਕੋਣੇ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਰੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਓ। ਛੱਤੀ ਖਾਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਮਲ ਆਸਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੋ। ਦੋ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਦੋ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣਾਓ। ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾ ਕੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਕਮਲ-ਖੇਤਰ ਬਣਾਓ; ਅੱਧਾ ਕਮਲ ਘੁੰਮਾ ਕੇ, ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਭਾਗ 'ਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਓ। ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਚਾਰ ਗੋਲ ਖੇਤਰ ਬਣਾਓ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ, ਦੂਜਾ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਲਈ। ਤੀਜਾ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਲਈ, ਚੌਥਾ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਲਈ; ਫਿਰ ਲਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਣਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਖਿੱਚੋ। ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ, ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਮਾਪੋ; ਫਿਰ ਉਥੇ ਲਕੀਰਾਂ ਡਾਲ ਕੇ, ਅੱਠ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਬਣਾਓ। ਪੰਖੁੜੀ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਮਾਪ ਕੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੋ; ਫਿਰ, ਪੰਖੁੜੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਬਣਾਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਸੇ, ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ, ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ-ਦੋ ਬਣਾਓ। ਇਹ ਕਮਲ ਦੀ ਆਮ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਦੇ ਅੱਧੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘੁੰਮਾਓ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਘੁੰਮਾਉਣ ਨਾਲ ਛੇ ਘੁੰਘਰੂ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੁਹਰੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਹੋਰ ਦੁਹਰੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹਨ; ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਕੋਣਾਂ 'ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਰੱਖੋ; ਦੂਜੇ ਦੋ 'ਤੇ ਜੋੜੇ ਰੱਖੋ। ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਚਿੰਨ੍ਹੋ। ਫਿਰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਮਿਟਾ ਕੇ ਰਸਤੇ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਓ; ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣਾਓ। ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਕੋਲ, ਗਿਆਨੀ ਅੱਠ ਸਜਾਵਟਾਂ ਬਣਾਏ; ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਦੁਤੀਆ ਸਜਾਵਟਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਦੁਤੀਆ ਸਜਾਵਟਾਂ ਕੋਲ, ਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹੋ; ਫਿਰ, ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾ ਲਓ। ਬਾਹਰ, ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹੋ; ਸਜਾਵਟ ਲਈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੰਖੁੜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਮਿਟਾਓ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੁਤੀਆ ਸਜਾਵਟਾਂ ਬਣਾਓ; ਕੋਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਖਾਨੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ ਦੀ ਛੱਤੀ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਸਤਾ ਚਿੰਨ੍ਹੋ। ਇੱਕ ਕਤਾਰ, ਪਿਛਲੇ ਵਾਂਗ, ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਹੈ; ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗੁਲਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਹਥ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਵਿਧੀ, ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਸਕ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।