ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਵਿਰਚਿਤ ਕਥਾ ਆਗਮ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨੌਂ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਰੂਪ, ਸੁਆਦ ਆਦਿ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਦੋਵਾਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਤਿਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਖੱਬੇ ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਉਂਗਲ ਤੱਕ ਵਿਖੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ—ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਮੂੰਹ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਗੋਡਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਦੱਸ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ। ਤਿਲੀ ਤੇ ਹੋਰ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਮੂੰਹ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਗੋਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੱਗ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਤੱਤ ਹਨ: ਮਨ, ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਨੱਕ, ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਅੰਗ। ਗਰਭਾਸ਼ੇ ਅੰਗ, ਮਨ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹਨ; ਕੰਨ ਦੋਵਾਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਤਿਲੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅੱਠ ਤੱਤ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਦੋਵਾਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਉੱਚੇ ਅੰਗ, ਮੱਥਾ, ਮੂੰਹ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਦੋ ਜੰਘਾਂ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਟਖਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹਨ: ਵਿ਷ਣੁ, ਮਧੁਸੂਦਨ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਵਾਮਨ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਹ੍ਰੀਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਪਦਮਨਾਭ। ਫਿਰ ਦਾਮੋਦਰ, ਕੇਸ਼ਵ, ਨਾਰਾਇਣ, ਮਾਧਵ ਤੇ ਗੋਵਿੰਦ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿ਷ਣੁ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਪਨਾ ਦੋਵਾਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ, ਹਥੇਲੀਆਂ, ਪੈਰਾਂ, ਗੋਡਿਆਂ, ਕਮਰ, ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਨਾਭੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਪঁਚੀਵਾਂ, ਅਤੇ ਛੱਬੀਵਾਂ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਪੁਰੁਸ਼, ਅਡੋਲ, "ਮੈਂ" ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਤੱਤ, ਇਹ ਸਭ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛੂਹ, ਸੁਆਦ, ਰੂਪ, ਗੰਧ; ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਨੱਕ, ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਅੰਗ, ਇਹ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ। ਗਰਭਾਸ਼ੇ ਅੰਗ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸ ਤੱਤ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰੱਖਣੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਹਥੇਲੀਆਂ, ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਮੂੰਹ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਜੰਘਾਂ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਦੂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣੇ ਹਨ। ਪੈਰ, ਗੋਡੇ, ਜੰਘ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਪੁਰੁਸ਼ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੱਬੀਵਾਂ ਤੱਤ ਤੱਕ, ਪੂਰਵ ਵਾਂਗ, ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦਿਲ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਸਤਰ (ਸ਼ਸਤਰ) ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੇ ਹੋਰ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਪਿਛਲੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ; ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਤ੍ਰੈਣੀ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਘੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨੋਮਈ ਦੇਵੀ ਵੀ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਘੀ ਯਜਨਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ। ਗਰੁੜ ਆਦਿ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਇੱਛਤ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਨਾਮਕ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਉਪਸਥਿਤੀ ਆਦਿ। ਪਹਿਲੀ ਮੁਦਰਾ "ਅੰਜਲੀ" ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਕੇ, ਖੱਬਾ ਮੁੱਕਾ ਤੇ ਸੱਜਾ ਅੰਗੂਠਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੱਬਾ ਅੰਗੂਠਾ ਉਭਾਰਨਾ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਨ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਆਮ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ; ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਅੱਠ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਅੱਠ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜਣਾ। ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵਧਾ ਕੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਨੌਵੀਂ ਮੁਦਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਵਧਾ ਕੇ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅੱਧਾ ਮੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਰਾਹਾ ਮੁਦਰਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਰਤੀਬ ਹੈ; ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੱਬੇ ਮੁੱਕੇ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲ ਖੋਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿਛਲੀ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਕੋੜੋ; ਅੰਗੂਠਾ ਉਭਾਰ ਕੇ ਤੇ ਖੱਬਾ ਮੁੱਕਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਦਿੱਖਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਚਾਰਯ ਸ਼ਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਇਨਾਮ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੀਮਾਰ ਰੋਗ ਮੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਜ, ਪੁੱਤਰ, ਨਾਰੀ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਜੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਵਿਚਕਾਰ, ਪੂਰਬ ਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਸੋ ਫੇਰੇ ਲਾਓ; ਮੰਡਪ ਜਾਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿ਷ਣੁ ਨੂੰ ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰਕੇ ਬੈਠਾਓ। ਪੁੱਤਰ, ਸਿੱਧ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਗਾਇਨ ਆਦਿ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਦਿੱਖਾ ਕਰਵਾਓ। ਯੋਗਪੀਠ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਦਿਓ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕ; ਤੇ ਗੁਰੂ, ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਸਿੱਧ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਆਵਾਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੌਕੋਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲ ਤੇ ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਓ; ਪਾਰਦ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਓ। ਛੱਤੀ ਕੰਪਾਰਟਮੈਂਟਾਂ ਨਾਲ, ਕਮਲ ਆਸਨ ਬਾਹਰ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਓ; ਦੋ ਖਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਰਸਤੇ, ਦੋ ਤੋਂ ਦਵਾਜ਼ੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਓ। ਲਾਈਨ ਘੁੰਮਾ ਕੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਕਮਲ ਖੇਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹੋ; ਅੱਧਾ ਕਮਲ ਘੁੰਮਾ ਕੇ, ਬਾਹਰ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਭਾਗ ਚਿੰਨ੍ਹੋ। ਵੰਡ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾ ਕੇ, ਚਾਰ ਖੇਤਰ ਗੋਲ ਬਣਾਓ; ਪਹਿਲਾ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ, ਦੂਜਾ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਲਈ। ਤੀਜਾ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਲਈ, ਚੌਥਾ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ; ਫਿਰ ਲਾਈਨਾਂ ਕੋਣਾਂ ਤੱਕ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੱਕ ਲੰਬੀਆਂ ਕਰੋ। ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਮਾਪੋ; ਉਥੇ ਲਾਈਨਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੱਠ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਓ। ਪੰਖੜੀ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਮਾਪ ਕੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੋ; ਫਿਰ, ਪੰਖੜੀ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਓ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰਾ। ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ, ਪਾਸੇ, ਬਾਹਰ ਵਧੋ; ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ-ਦੋ ਬਣਾਓ, ਫਿਰ ਮੁੜ। ਇਹ ਕਮਲ ਦੀ ਆਮ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਰਾਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ; ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਦੇ ਅੱਧ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਘੁੰਮਾਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਤਮਾ, ਤੱਤ, ਮੁਦਰਾਵਾਂ, ਵਿਦੀ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ।