ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਕਾਰਕ ਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ—'ਅ', 'ਆ', 'ਅੰ', 'ਅਃ'—ਨੂੰ, ਅਤੇ 'ਓੰ' ਤੋਂ 'ਨਮਃ' ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਨਾਰਾਯਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਅਰਪਿਤ ਹੋਈ। 'ਓੰ', 'ਤਤ', 'ਸਤ' ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; 'ਓੰ' ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ, 'ਕ੍ਸ਼ੋੰ', 'ਓੰ', ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਘ ਦੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 'ਓੰ ਭੂਃ' ਨਾਲ, ਭਗਵਾਨ ਵਰਾਹਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਚੁਸਤ, ਲਾਲ, ਪੀਲੇ, ਨੀਲੇ, ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਹਨ। ਕੁਹਾੜੀ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ, ਮਧੁ-ਸੋਨੇ ਦਾ ਰੰਗ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਨੌਂ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਬੀਜ-ਅੰਗ, ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਨ। ਹਿਰਦਾ ਆਦਿ ਨੂੰ, ਤੰਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਡ ਕੇ, ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਿਅੰਜਨ ਬੀਜ-ਅੱਖਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਜੋ 'ਨਮਃ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਲੰਮੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਗ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਛੋਟੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਪ-ਅੰਗ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੰਡੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਉਪ-ਅੰਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਅੰਜਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਹਿਰਦਾ ਆਦਿ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ; ਆਪਣੇ ਬੀਜ-ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡੇ, ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ। ਹਿਰਦਾ ਆਦਿ, ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਬਾਰਾਂ ਅੰਤ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਿੱਚ, ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਇੱਛਿਤ ਸਿਧੀ ਲਈ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦਾ, ਸੀਸ, ਚੋਟੀ, ਕਵਚ, ਅੱਖ, ਅਤੇ ਮੋਰ—ਇਹ ਬੀਜ-ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ; ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗ ਹਨ। ਹਿਰਦਾ, ਸੀਸ, ਚੋਟੀ, ਕਵਚ, ਅਸਤਰ, ਅੱਖ, ਤੇ ਪੇਟ; ਪਿੱਠ, ਬਾਂਹ, ਰਾਨ, ਗੋਡੇ, ਪਿੰਡ, ਤੇ ਪੈਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੱਖਣੇ ਹਨ। ਕੰ, ਟੰ, ਪੰ, ਸ਼ੰ—ਵੈਣਤੇਯ; ਖੰ, ਠੰ, ਫੰ, ਸ਼ੰ—ਗਦਾ ਮੰਤ੍ਰ; ਗੰ, ਡੰ, ਬੰ, ਸੰ—ਬਲ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ; ਘੰ, ਢੰ, ਭੰ, ਹੰ—ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵੰ, ਸ਼ੰ, ਮੰ, ਕ੍ਸ਼ੰ—ਪਾਂਚਜਨਯ; ਚੰ, ਤੰ, ਪੰ—ਕੌਸਤੁਭ; ਜੰ, ਖੰ, ਵੰ—ਸੁਦਰਸ਼ਨ; ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ—ਸੰ, ਵੰ, ਦੰ, ਚੰ, ਲੰ। 'ਓੰ', ਧੰ, ਵੰ—ਵਨਮਾਲਾ; ਮਹਾਨੰਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ, ਹਿਰਦਾ ਆਦਿ ਪੰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ, ਹਿਰਦਾ ਆਦਿ ਪੰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਵ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਦਾ ਹੈ, ਪਰਾ ਸੀਸ ਤੇ ਚੋਟੀ; ਕਵਚ ਆਪਣੀ ਨਾਂ ਨਾਲ, ਅਸਤਰ ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ। 'ਓੰ', ਪਰਾ, ਅਸਤਰ, ਆਪਣਾ ਨਾਂ, ਚੌਥੇ ਵਿਭਕਤਿ ਤੇ 'ਨਮਃ' ਨਾਲ; ਇੱਕ ਵਿਉਹ ਤੋਂ ਦਸ ਵਿਉਹ ਤੱਕ, ਆਪਣਾ ਮੰਤ੍ਰ। ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਤੇ ਹੱਥ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ 'ਤੇ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਰਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। 'ਓੰ', ਉੱਚਤਮ, ਅਗਨੀ ਦੇ ਰੂਪ, ਤੇ ਵਾਇੂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਗਨੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਹੱਥ ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਇੂ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ 'ਤੇ, ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ 'ਤੇ; ਰੂਪ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਚ, ਤਿੰਨ ਕ੍ਰਮ ਤੇ ਚੌਥੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ। ਰਿਗਵੇਦ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ, ਹੱਥ 'ਤੇ; ਯਜੁਰਵੇਦ ਉਂਗਲੀਆਂ 'ਤੇ; ਅਥਰਵ ਰੂਪ ਦੋਹਾਂ ਹਥੇਲੀਆਂ 'ਤੇ; ਅਤੇ ਸੀਸ, ਹਿਰਦਾ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ। ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਆਕਾਸ਼, ਹੱਥ ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ, ਪਿਛਲੇ ਵਾਂਗ; ਉਂਗਲੀਆਂ 'ਤੇ ਵਾਇੂ ਆਦਿ; ਸੀਸ, ਹਿਰਦਾ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਤੇ ਪੈਰ। ਵਾਇੂ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਕ੍ਰਮ; ਮਨ, ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਛੇ ਕ੍ਰਮ। ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਮਨ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ; ਸੀਸ, ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦਾ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਤੇ ਪੈਰ 'ਤੇ, ਦਯਾਲੂ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਆਦਿ ਰੂਪ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸਵਃ, ਮਹਰ, ਜਨ, ਤਪਸ, ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਸੱਤ ਵੰਡ। ਹੱਥ ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ, ਆਦਿ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ; ਸੱਤਵਾਂ, ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਸਰੀਰ 'ਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ। ਸਰੀਰ 'ਚ—ਸੀਸ, ਮੱਥਾ, ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦਾ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ—ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ, ਉਕਥਾ, ਸੋਡਸ਼ੀ, ਤੇ ਵਾਜਪੇਯ। ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਤੇ ਅਪਤੋਰਿਆਮ, ਯਜਨਾ ਦਾ ਸਾਰ, ਸੱਤ ਰੂਪ; ਨਿਸ਼ਚਲ ਆਤਮਾ, ਮਨ, ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਬੁਧਿ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ, ਹੱਥ ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ; ਆਖਰੀ ਦੋਹਾਂ ਹਥੇਲੀਆਂ 'ਤੇ, ਮੱਥੇ, ਮੂੰਹ, ਤੇ ਹਿਰਦੇ 'ਤੇ। ਨਾਭੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਤੇ ਪੈਰ 'ਤੇ, ਅਠ ਰੂਪ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪੁਰੁਸ਼: ਪ੍ਰਾਣ, ਬੁਧਿ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਧੁਨੀ, ਗੁਣ, ਤੇ ਵਾਇੂ। ਰੂਪ, ਰਸ—ਇਹ ਨੌਂ ਆਤਮਾ; ਪ੍ਰਾਣ ਦੋਹਾਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ 'ਚ; ਬਾਕੀ, ਦੂਜੀ ਉਂਗਲੀ ਤੋਂ ਖੱਬੀ ਚੌਥੀ ਉਂਗਲੀ ਤੱਕ। ਸਰੀਰ 'ਚ—ਸੀਸ, ਮੱਥਾ, ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦਾ, ਨਾਭੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਗੋਡੇ, ਤੇ ਪੈਰ—ਇਹ ਦਸ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਇੰਦਰ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ। ਦੋਹਾਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ 'ਚ ਅੱਗ; ਦੂਜੀ ਉਂਗਲੀ ਆਦਿ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ; ਸੀਸ, ਮੱਥਾ, ਮੂੰਹ; ਹਿਰਦਾ, ਨਾਭੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਤੇ ਗੋਡੇ। ਦੋਹਾਂ ਪੈਰਾਂ 'ਚ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪ ਆਤਮਾ: ਮਨ, ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਨੱਕ, ਵਾਣੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਅੰਗ। ਜਨਨ ਅੰਗ, ਮਨ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ; ਕੰਨ ਦੋਹਾਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ 'ਚ; ਦੂਜੀ ਉਂਗਲੀ ਤੋਂ, ਅੱਠ ਕ੍ਰਮਵਾਰ; ਬਾਕੀ ਦੋਹਾਂ ਹਥੇਲੀਆਂ 'ਤੇ। ਉਪਰੀ ਅੰਗ, ਮੱਥਾ, ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦਾ, ਨਾਭੀ, ਤੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗ; ਦੋਹਾਂ ਰਾਨਾਂ, ਪਿੰਡ, ਗੋਡੇ, ਅੱਡੀ, ਤੇ ਪੈਰ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ—ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਧੂਸੂਦਨ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਵਾਮਨ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਹ੍ਰਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਤੇ ਪਦਮਨਾਭ। ਦਾਮੋਦਰ, ਕੇਸ਼ਵ, ਫਿਰ ਉੱਚਤਮ ਨਾਰਾਯਣ; ਮਾਧਵ ਤੇ ਗੋਵਿੰਦ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਗੂਠੇ, ਹਥੇਲੀਆਂ, ਪੈਰ, ਗੋਡੇ, ਕਮਰ, ਸੀਸ, ਚੋਟੀ, ਕਮਰ, ਗੋਡੇ, ਤੇ ਪੈਰ—ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਪਚੀਸਵਾਂ, ਤੇ ਛਬੀਸਵਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ; ਪੁਰੁਸ਼, ਨਿਸ਼ਚਲ, 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਵ, ਮਨ, ਬੁਧਿ, ਤੇ ਧੁਨੀ ਦਾ ਤੱਤ। ਇੱਥੇ, ਸਪਰਸ਼, ਰਸ, ਰੂਪ, ਸੁਗੰਧ; ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਨੱਕ, ਵਾਣੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਅੰਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਅੱਖਰਾਂ, ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਪੂਜਾ, ਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਤੱਤ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ।