ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਨ ਆਗਮ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਤ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੀਰ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਢਾਲ, ਸ਼੍ਰੀ (ਲੱਖਮੀ) ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ (ਪੋਸ਼ਣ) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਣਮਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਵਿ਷्णੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਘਯਾ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਜਾ ਦੌਰਾਨ, ਕਦੇ ਅੰਗ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਪ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਅਰਘਯਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ, ਹਰੀ ਤੂੰ ਹੈਂ।" ਆਵਾਹਨ ਸਮੇਂ "ਆਓ" ਅਤੇ ਵਿਦਾਈ ਸਮੇਂ "ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ" ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਠ ਅੱਖਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਇਕ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਨੌ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਤੇ, ਫਿਰ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਅੰਗੂਠੇ, ਅੰਗੁਠੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੱਥ, ਸਿਰ, ਮੱਥਾ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਘੁੱਟਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਨੌ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨੌ ਆਸਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨੌ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਗਨਿ-ਹੋਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯਗ੍ਯ ਸਥਲ ਚੌਕੋਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ 24 ਅੰਗੁਲ ਅਤੇ 4 ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ। ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਤਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖੋਦਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਫਿਰ ਅ, ਆ, ਅੰ, ਅઃ—ਇਹ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਜੋ ਓਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਨਮਃ ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਫਿਰ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। "ਓਮ, ਤਤ, ਸਤ" ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, "ਓਮ, ਵਿ਷ਣੁਏ ਨਮਸਕਾਰ", "ਓਮ, ਕ੍ਸ਼ੋਂ, ਓਮ, ਭਗਵਤ ਨਰਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ"; "ਓਮ ਭੂਃ, ਭਗਵਤ ਵਰਾ੍ਹਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ", ਰਾਜਨੋ! ਇਹ ਰੂਪ ਤੇਜ਼, ਲਾਲ, ਪੀਲੇ, ਨੀਲੇ, ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਹਨ। ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ, ਮਧੁ-ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਪ੍ਰੇਮੀ, ਨੌ ਨੇਤਾ; ਸਵਰ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਨ। ਦਿਲ ਆਦਿ ਅੰਗ ਤੰਤ੍ਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵੰਡਦੇ ਹਨ; ਵਿਆੰਜਨ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਨਮਃ' ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਲੰਮੇ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹਨ; ਛੋਟੇ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਉਪ-ਅੰਗ ਹਨ। ਜੋ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲੰਮੇ ਤੇ ਛੋਟੇ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਤੇ ਉਪ-ਅੰਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਆੰਜਨ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਦਿਲ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਹੈ; ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਮੁੱਖ ਤੇ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ। ਦਿਲ ਆਦਿ ਅੰਗ, ਮੁੱਖ ਤੇ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਪੰਜ ਅੰਤਾਂ ਤੋਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ, ਸਿਰ, ਚੂੜ, ਕਵਚ, ਅੱਖ, ਮੂਰਧਾ—ਇਹ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ; ਜੜ੍ਹ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗ ਹਨ। ਦਿਲ, ਸਿਰ, ਚੂੜ, ਕਵਚ, ਅਸਤਰ, ਅੱਖ, ਨਾਭੀ, ਪਿੱਠ, ਬਾਂਹਾਂ, ਜੰਘਾ, ਘੁੱਟਣੀਆਂ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਤੇ ਪੈਰ, ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਕਮ, ਟਮ, ਪਮ, ਸ਼ਮ—ਵੈਨਤੇਯ ਮੰਤ੍ਰ; ਖਮ, ਠਮ, ਫਮ, षਮ—ਗਦਾ ਮੰਤ੍ਰ; ਗਮ, ਡਮ, ਬਮ, ਸਮ—ਬਲ ਮੰਤ੍ਰ; ਘਮ, ਢਮ, ਭਮ, ਹਮ—ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਮ, ਸ਼ਮ, ਮਮ, ਕ੍ਸ਼ਮ—ਪਾਂਚਜਨਯ; ਛਮ, ਤਮ, ਪਮ—ਕੌਸਤੁਭ; ਜਮ, ਖਮ, ਵਮ—ਸੁਦਰਸ਼ਨ; ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਲਈ—ਸਮ, ਵਮ, ਦਮ, ਚਮ, ਲਮ। ਓਮ, ਧਮ, ਵਮ—ਵਣਮਾਲਾ; ਮਹਾਨੰਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਦਿਲ ਆਦਿ ਅੰਗ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਲ ਹੈ, ਪਰਾਅ ਸਿਰ ਤੇ ਚੂੜ ਹੈ; ਕਵਚ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਅਸਤਰ ਨਾਮ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ। ਓਮ, ਪਰਾਅ, ਅਸਤਰ, ਆਪਣਾ ਨਾਮ, ਚੌਥੇ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿਚ ਤੇ ਨਮਃ ਦੇ ਨਾਲ; ਇਕ ਵਿਉਹ ਤੋਂ ਦਸ ਵਿਉਹ ਤੱਕ, ਆਪਣਾ ਮੰਤ੍ਰ। ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ, ਦੇਹ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਰਾਅ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਓਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ, ਅੱਗੀ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਅਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਤੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣੇ ਹਨ; ਰੂਪ ਦਿਲ ਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰੈਰੂਪ ਤੇ ਚੌਥੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ, ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਹੱਥ ਤੇ; ਯਜੁਰਵੇਦ ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ; ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੋਵੇਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਤੇ; ਅਤੇ ਸਿਰ, ਦਿਲ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੱਥ ਤੇ, ਦੇਹ ਉੱਤੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ; ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਵਾਯੂ ਆਦਿ; ਸਿਰ, ਦਿਲ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ। ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਰੂਪ ਹਨ; ਮਨ, ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਨੱਕ—ਇਹ ਛੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮਨ, ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ; ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਦਿਲ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਦਿ ਰੂਪ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸਵਃ, ਮਹਰ, ਜਨ, ਤਪ, ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਸੱਤ ਵੰਡਾਂ ਹਨ। ਹੱਥ ਤੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ, ਆਦਿ ਰੂਪ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੱਖੋ; ਸੱਤਵਾਂ ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੇ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ—ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਮੂੰਹ, ਦਿਲ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ—ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ, ਉਕਥ, ਸੋਡਸ਼ੀ, ਵਾਜਪੇਯ ਰੱਖੋ। ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਤੇ ਅਪਤੋਰਿਆਮ, ਯਜ੍ਯ ਦਾ ਸਰ, ਇਹ ਸੱਤ ਰੂਪ ਹਨ; ਅਡੋਲ ਆਤਮਾ, ਮਨ, ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੰਧ ਤੇ ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹਨ, ਹੱਥ ਤੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਆਖ਼ਰੀ ਦੋ ਹਥੇਲੀਆਂ ਤੇ, ਮੱਥੇ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ। ਨਾਭੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ, ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਣ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਧੁਨੀ, ਗੁਣ, ਤੇ ਵਾਯੂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਇਹ ਪਾਵਨ ਵਿਧੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਅੱਖਰਾਂ, ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮ ਲੱਛ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।