ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਰਿਤੀ ਕਰਕੇ, ਸਾਫ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਹਥ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਵਾਂਸ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬਾਰ੍ਹ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਘਯਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀਵਾਰ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜੜ-ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਬੋਲ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਕੇ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਸਵਸਤਿਕ ਅਤੇ ਕਮਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਧੂਆਂ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿਚ 'ਕ੍ਸ਼ੌਂ' ਬੀਜ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਨੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ, ਉਪਰ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਲੱਗੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿਚ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਆਸ੍ਤਰ ਮুদ্রਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮੂਲ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹ ਅੰਗਾਂ, ਦੋ-ਦੋ ਛੇ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹਿਰਦਾ, ਸਿਰ, ਚੋਟੀ, ਕਵਚ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ। ਪੇਟ, ਪਿੱਠ, ਬਾਂਹ, ਘੁੱਟ, ਤੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਮুদ্রਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਅਠ-ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਪਾਸਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ (ਵਰਧਨੀ) ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ-ਮੰਤ੍ਰ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਰਘਯਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਠ-ਵਾਰੀ ਜਾਪ ਅਤੇ 'ਫਟ' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਕਰਕੇ, ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੱਥ ਵਿਚ ਪਰਮ ਹਰੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨੂੰ ਅੱਗ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਧਰਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਸਨ ਉੱਤੇ, ਕਛੂਆ, ਅਨੰਤ, ਯਮ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਚੱਕਰ, ਸੁਧ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਿਕਰਪ ਉੱਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਰਘਯਾ, ਪੈਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਮਧੁਪਾਰਕ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਫੇਰ ਉਹੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਨਾਨ, ਕਪੜਾ, ਜਨੇਊ, ਗਹਣੇ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਦੀਵਾ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ—ਇਹ ਸਭ ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਪੰਛੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਚਕਰ, ਨਰਮ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਗਦਾ, ਸੁਭ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਧਨੁਸ਼, ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਢਾਲ, ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਕੌਸਤੁਭ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਾਹਰ—ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਰਘਯਾ ਦੇ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਾਪ, ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ, ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਅਰਘਯਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ, ਹਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੋ' ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਹਵਾਨ ਤੇ 'ਆਓ', ਵਿਦਾਇਗੀ ਤੇ 'ਮਾਫ ਕਰਨਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਠ-ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਕ-ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਨੌ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸੁਣੋ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਤੇ, ਫਿਰ ਉਂਗਲੀਆਂ, ਸਰੀਰ, ਸਿਰ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਦੇ, ਨਾਭੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਘੁੱਟ ਅਤੇ ਪੈਰ ਵਿਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਆਸਨ ਤੇ ਨੌ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨੌ ਆਸਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਨੌ ਪਤੀਆਂ ਵਿਚ, ਨੌਵੇਂ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨੌ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਰਵ ਵਾਂਗ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗ-ਹਵਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਤ ਵਸਤੂਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਨ-ਸਥਾਨ ਚੌਕ, ਚੌਵੀ-ਅੰਗੁਠੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਅੰਗੁਠੇ ਮਾਪ ਦਾ ਹੋਵੇ; ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਨਾਪ ਕੇ, ਮਿਟੀ ਨੂੰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਖੋਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਲਕੜਾਂ ਬਤਾਓ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਬੀਜ-ਅੱਖਰਾਂ 'ਅ', 'ਆ', 'ਅੰ', 'ਅਹ' ਨੂੰ, 'ਓਂ' ਤੋਂ 'ਨਮਹ' ਤਕ, ਫਿਰ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। 'ਓਂ', 'ਤਤ', 'ਸਤ', ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ, 'ਓਂ', ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; 'ਓਂ', 'ਕ੍ਸ਼ੋਂ', 'ਓਂ', ਨਰਸਿੰਹਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। 'ਓਂ ਭੂਹ', ਵਰਾ੍ਹਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਰਾਜਾ ਹੋ, ਰੂਪ ਤੇਜ਼, ਲਾਲ, ਪੀਲਾ, ਨੀਲਾ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲ। ਬੱਦਲ-ਰੰਗ, ਅੱਗ-ਰੰਗ, ਸ਼ਹਿਦ-ਸੋਨੇ ਰੰਗ, ਪ੍ਰਿਯ, ਨੌ ਆਗੂ; ਵਿਅੰਜਨ-ਬੀਜ-ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ। ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤੰਤ੍ਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵੰਡਦੇ ਹਨ; ਵਿਅੰਜਨ-ਬੀਜ-ਅੱਖਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। 'ਨਮਹ' ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਅੰਗ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਛੋਟੇ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗ। ਵੰਡੇ ਨਾਮ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲੰਬੇ ਤੇ ਛੋਟੇ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ। ਇਹ ਵਿਅੰਜਨ-ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ; ਆਪਣੇ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਤੇ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਮੁੱਖ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗ। ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ, ਮੁੱਖ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਬਾਰ੍ਹ ਅੰਤ ਤੇ ਪੰਜ, ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਇੱਛਤ ਫਲ ਲਈ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦਾ, ਸਿਰ, ਚੋਟੀ, ਕਵਚ, ਅੱਖ ਤੇ ਮੂੜ—ਇਹ ਬੀਜ-ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ; ਮੂਲ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਧੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੀਤਿ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।