ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੀਯਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੁਪਤ ਮਰਮ ਸਿਖਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਵਿ਷्णੁ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪੂਜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਹੈ। ਵਿ਷्णੁ ਦੇ ਚਕਰ, ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ, ਮूसਲ, ਤਲਵਾਰ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼, ਫਾਂਸੀ, ਅੰਕੁਸ਼, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸ਼੍ਰੀਮ, ਸ਼੍ਰੀ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਤਾਤਾਰਕਸ਼ਯ, ਆਚਾਰਯ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਆਸਨ, ਰੂਪ, ਓਮ, ਹ੍ਰੀਮ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹ੍ਰਿਦਾ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਲਕਸ਼ਮੀ, ਮেধਾ, ਕਲਾ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਪੁਸ਼ਟੀਕਾ, ਗੌਰੀ, ਪ੍ਰਭਾਮਤੀ, ਦੁਰਗਾ, ਗਣ, ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਖੇਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਣਪਤੀ ਲਈ 'ਗੰ', ਗੌਰੀ ਲਈ 'ਹ੍ਰੀਮ', ਸ਼੍ਰੀ ਲਈ 'ਸ਼੍ਰੀਮ', ਤਵਰਿਤਾ ਲਈ 'ਹ੍ਰੀਮ', ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਲਈ 'ਹ੍ਰੀਮ' ਅਤੇ 'ਸੌ', ਚੌਥੇ ਵਿਭਕਤੀ ਤੇ ਓਮ—ਇਹ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਬਿੰਦੂ ਜਾਂ ਓਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਹ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਪ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤਿਲ, ਘੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਪ ਕਰੇ, ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਮੈਂ ਹੁਣ ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਨ੍ਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਕਰੋ।" ਫਿਰ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹੱਥ ਡੁਬੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਸਿੰਘ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮਤ ਸਨਾਨ ਕਰੋ। ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹਰੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਪ ਕਰੋ। ਹੱਥ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ, ਸਿੰਘ ਮੰਤ੍ਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਜਾਪ ਕੇ, ਚੌਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਕਰੋ ਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਸਾਫ਼ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੋ। ਹੱਥ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਧ ਕਰੋ। ਨਾਰਾਯਣ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਬਾਰ੍ਹ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਘਯ ਦਿਓ। ਫਿਰ, ਯੋਗ ਆਸਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਜਾਪ ਕਰੋ। ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ, ਜੀਵ, ਅਚਲ ਆਦਿ ਲਈ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੋ। ਹੋਰ ਪੂਜਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: "ਮੈਂ ਹੁਣ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਬੋਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ।" ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਸਵਸਤਿਕ ਅਤੇ ਕਮਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚਿਤ੍ਰ ਬਣਾਓ। ਨਾਭੀ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਧੂੰਧਲਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਦੇਹ ਦੀ ਅਸ਼ੁਧੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿਚ 'ਕ੍ਸ਼ੌਂ' ਬੀਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਗਰਭ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ, ਉਪਰ, ਤੇ ਪਾਸੇ ਲਾਗੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਧੀ ਸਾੜੋ। ਫਿਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਬਰ ਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇਖੋ। ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਚੈਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਾਉ। ਸ਼ੁਧੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਤੱਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਕਰਕੇ ਆਸਤਰ ਮুদ্রਾ ਕਰੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਵਿਭੁਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਮੂਲ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੇ-ਛੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ: ਹਿਰਦੇ, ਸਿਰ, ਚੋਟੀ, ਕਵਚ, ਹਥਿਆਰ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ। ਪੇਟ, ਪਿੱਠ, ਬਾਂਹ, ਗੁੱਟ, ਅਤੇ ਪੈਰ ਛੂਹ ਕੇ, ਮুদ্রਾ ਬਣਾਓ, ਵਿ਷ਣੁ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਅਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਪ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਵਰਧਨੀ (ਵਾਧਾ ਵਾਲੀ) ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਪੂਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ। ਹਥਿਆਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ-ਫੁੱਲ ਮਿਲੀ ਅਰਘਯ ਨਾਲ ਸ਼ੁਧ ਕਰਕੇ, ਸਮੱਗਰੀ ਰੱਖੋ। ਅਠ-ਵਾਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਪ ਅਤੇ 'ਫਟ' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਥ ਵਿਚ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜੋਤ ਹੈ। ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨੂੰ ਅੱਗ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਅਧਰਮ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਆਸਨ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਕਛੂਆ, ਅਨੰਤ, ਯਮ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਚਕਰ, ਸ਼ੁਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ, ਪੰਖੜੀਆਂ ਤੇ ਉਪਕਾਰਕ ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਪਰਿਕਰਮ ਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਆਹਵਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਅਰਘਯ, ਪੈਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਪਾਨ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਮਧੁਪਰਕ—ਇਹ ਸਭ ਦਿਓ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿਓ। ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਜਨੈਉ, ਗਹਣੇ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਦੀਵਾ, ਭੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਿਓ। ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕਰੋ; ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਪੰਛੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਚਕਰ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਵਿਚ ਗਦਾ, ਪੱਛਮੀ-ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਰੱਖੋ। ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਕਵਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਖੱਬੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖੋ। ਵਨਮਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਕੌਸਤੁਭ, ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਅੰਤ ਵਿਚ ਵਿ਷ਣੁ ਨੂੰ ਅਰਘਯ ਦਿਓ। ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਜਾਪ, ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ, ਸਤੁਤੀ, ਅਤੇ ਅਰਘਯ ਦਿਓ। ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਲਗਾਓ: "ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ, ਹਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੋ।" ਆਹਵਾਨ ਤੇ "ਆਓ", ਵਿਦਾਇਗੀ ਤੇ "ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ" ਆਖੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਠ-ਅੱਖਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਹੁਣ ਨੌ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਣੋ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦੋ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਤੇ, ਫਿਰ ਉਂਗਲੀਆਂ, ਸਰੀਰ, ਸਿਰ, ਮੱਥੇ, ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਹਿਰਦੇ, ਨਾਭੀ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਗੁੱਟ, ਪੈਰ, ਮੱਧ ਵਿਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਆਸਨ, ਨੌ ਰੂਪ, ਨੌ ਆਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਨੌ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਨੌਵੇਂ ਰੂਪ ਤੇ ਨੌ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਵਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਤ ਵਸਤੂਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਗ੍ਹਾ ਚੌਕਣੀ, ਚਵੀ-ਅੰਗੁਠੀਆਂ ਤੇ ਚਾਰ ਅੰਗੁਠੀਆਂ ਦੀ ਮਾਪ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਨਾਪ ਕੇ, ਜਮੀਨ ਉਤਨੀ ਖੋਦੋ।" ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਤੇ ਅਨੀਰੁੱਧ—ਇਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੂਜਾ, ਸਨਾਨ, ਮੰਤ੍ਰ, ਆਸਨ, ਰੂਪ, ਅਤੇ ਹਵਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬੜੀ ਪਿਆਰ ਤੇ श्रद्धਾ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਿਖਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਭਗਤ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ, ਧਰਮ, ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ।