ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਉਪਚਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੋਗ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਜਨਮਜਾਤ। ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਬੁਖਾਰ, ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਗੁੱਸੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਰੋਗ ਚੋਟ ਜਾਂ ਘਾਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਨਮਜਾਤ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾਪਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਐਤਵਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਘੀ ਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਕੀਨ ਚਾਵਲ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤੇ ਸੋਨਾ ਦਿਓ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਗਾਓ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸ਼ਨੀਚਰਵਾਰ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦਿਓ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗਾਊਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਤੇ ਚਾਵਲ ਭੇਟ ਕਰੋ। ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਘੀ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਿਵਾਓ, ਤਾਂ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਭਾ ਘਾਸ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੀ ਆਹੁਤੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਓ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਰੋਗ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਜੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਧਾਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਸੀਂ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਕੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਭਾਗ ਮਲ, ਮੂਤ, ਪਸੀਨਾ, ਨੱਕ, ਕੰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਮਲ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਰਸ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਖ਼ੂਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਖ਼ੂਨ ਤੋਂ ਮਾਸ, ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ, ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ, ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਮੱਜਾ, ਮੱਜਾ ਤੋਂ ਵੀਰਜ, ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਲਾਕਾ, ਰੂਪ, ਤਾਕਤ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਦਵਾਈ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਵੇਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਿਕਤਾ ਤਿਥੀ, ਮੰਗਲਵਾਰ ਅਤੇ ਮੂਲ, ਭरणੀ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਰੀ, ਗਾਊਂ, ਦੁਜਜਾਤੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਦਵਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੋ। ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦਕਸ਼, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੂਮਾਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਧਰਤੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਰੱਖਿਅਕ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਜਿਵੇਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਨੇਕਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਇਹ ਦਵਾਈ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਲਦਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਸੁੱਕਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਾ ਇਲਾਕਾ ਪਿੱਤ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਸੁਕੁਮ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਚਲਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ਼ ਟਿਕਾਊ, ਖੱਟਾ, ਚਿਕਣ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਗੁਣ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਲਟ ਗੁਣ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸੁਆਦ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਾਤ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੱਖਾ, ਕਰਵਾ, ਕਸੈਲਾ ਸੁਆਦ ਵਾਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਫ਼ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਵਾ, ਮਿੱਠਾ, ਕਸੈਲਾ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਖ਼ੁਦ ਸੁਆਦ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਜ਼ਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਰਮ ਤਾਸੀਰ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਠੰਢੀ ਤਾਸੀਰ ਵਾਲੀਆਂ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ, ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਦੀ, ਬਸੰਤ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਫ਼ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਉਤਪਾਦਨ ਤੇ ਨਿਵਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ, ਵਰਖਾ ਤੇ ਰਾਤ, ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਵਾਤ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਵਾਧਾ ਤੇ ਨਿਵਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ, ਪਤਝੜ ਤੇ ਸ਼ਰਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਵਾਧਾ ਤੇ ਨਿਵਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿੰਨ ਮੌਸਮ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸ਼ਰਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵੀ; ਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਤਿੰਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਗਰਮੀ 'ਤੇ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਿੰਨ ਸੁਆਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਮਿੱਠਾ। ਸੂਰਜ, ਸ਼ਰਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿੰਨ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਸੁਆਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਕਰਵਾ, ਕਸੈਲਾ, ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਸੁਆਦ ਵਧਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਹੀ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ-ਉਵੇਂ ਰਾਤ, ਦਿਨ ਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਫ਼, ਪਿੱਤ, ਵਾਤ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਵਧੂ ਖਾਣ ਜਾਂ ਨਾ ਖਾਣ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ। ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਬੇਵਕੂਫੀ ਨਾਲ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੇਟ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਭੋਜਨ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਭਾਗ ਪੀਣ ਨਾਲ ਭਰੋ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਵਾਤ ਤੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਖਾਲੀ ਛੱਡੋ। ਜਿੱਥੋਂ ਰੋਗ ਆਇਆ, ਉਥੇ ਉਲਟ ਦਵਾਈ ਲਾਗੂ ਕਰੋ। ਇਹ ਥਾਂ ਤੇ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਦੱਸੀ: ਨਾਭੀ ਦੇ ਉੱਪਰ-ਥੱਲੇ, ਗੁਦਾ ਤੇ ਕਮਰ 'ਤੇ। ਤਾਕਤ, ਖ਼ੂਨ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਇਹ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਤ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦਿਲ ਮਨ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਤਲਾ, ਵਾਲ ਘੱਟ, ਚੰਚਲ, ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਅਣਿਯਮਤ ਹਜ਼ਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਤੀ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਡਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਜਲਦੀ ਸਫੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ, ਪਸੀਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤਮਸੀਕ, ਰਾਜਸੀਕ, ਤੇ ਸਤਵੀਕ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਬੱਦਲ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਕਫ਼ੀ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ। ਤਮਸੀਕ, ਰਾਜਸੀਕ, ਤੇ ਸਤਵੀਕ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ।