ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਉਣ ਦਿਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਯੁਰਵੇਦ ਗਿਆਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਊਂਠ ਦਾ ਮੂਤ ਜਾਂ ਤੇਲ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੋਤੀ ਵੀ ਕੰਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿਯੋਗ ਜਾਂ ਵਿਯਾ ਦੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ, ਚੰਦਨ, ਲੱਕ ਅਤੇ ਚੰਬੇ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੱਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਚੋਟਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਵਯੋਸ਼ਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਤੁਚਕਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਰਸਾਂਜਨ ਵਰਤਣ ਨਾਲ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਿਉ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਭੁੰਨ ਕੇ, ਲੋਧਰਾ, ਖੱਟੇ ਚਾਵਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧਾ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲਾਈ ਹੋਈ ਲੇਪ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਵਰਤਣ। ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦਾ ਰਸ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲੰਬਿਕਾ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ ਦੀ ਦਾਲ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਣਾ ਵੀ ਬਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲੇਠੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਵਰਤਣੀ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਲੇਠੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਚਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘਿਉ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਕਵਿਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਹਰ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਲਾਅ ਅਤੇ ਕਲਕਕਸ਼ਾਯਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਮਸਾਜ਼ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਰਸਨਾ ਅਤੇ ਸਹਚਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਵਾਤ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਭੋਜਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਜ਼ਖਮਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਸ਼ਕਤੂ ਦੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਖੱਟਾ ਖਾਣਾ ਪਚਾਉਣ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜ਼ਖਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਨ ਲਈ ਨੀਮ ਦਾ ਪਿਸਟਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਂਪ ਦੇ ਡੰਕ ਲਈ ਨੀਮ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਖਾਣਾ ਉਪਚਾਰ ਹੈ। ਤਾਡ਼ ਅਤੇ ਨੀਮ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ, ਪੁਰਾਣਾ ਤੇਲ, ਜੌ ਅਤੇ ਘਿਉ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਿਚੂ ਦੇ ਡੰਕ ਲਈ ਮੋਰ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਘਿਉ ਧੂੰਆ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਅਰਕ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣਾ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਬਿਚੂ ਦੇ ਵਿ਷ ਲਈ ਕਾਲੀ ਧਤੂਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵਾ ਬੂਟੀ ਦੇ ਫਲ, ਅਰਕ ਦੁੱਧ, ਤੇਲ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਗੁੜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਗਲ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਡੰਕ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਲਈ ਤੰਦੁਲੀਏ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਘਿਉ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਪਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚੰਦਨ, ਪਦਮਕਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਤਾਡ਼, ਉਸੀਰਾ ਅਤੇ ਪਾਟਲਾ ਨਾਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਸ਼ਰੀਵਾ, ਸੇਲੂ ਅਤੇ ਲੂਤਾ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਗੁੜ ਅਤੇ ਨਾਗਰ (ਸੋੰਠ) ਉੱਤਮ ਹਨ। ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਅਤੇ ਘਿਉ ਦੀ ਸਨੇਹਨ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇਲ-ਘਿਉ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ। ਤੀਬਰ ਸਵേദਨ ਅੱਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਗ੍ਰਾਹਕ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਉੱਤਮ ਵਿਰਚਨ (ਪੁਰਗੇਸ਼ਨ) ਲਈ, ਮਦਨ ਫਲ ਵਮੀਟੀ ਲਈ, ਅਤੇ ਬਸਤੀ, ਵਿਰਚਨ, ਵਮੀ, ਤੇਲ, ਘਿਉ, ਸ਼ਹਦ ਆਦਿ ਹਰੇਕ ਅਨੁਕੂਲ ਵਰਤਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਮਾਂਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰੋਗ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਜਨਮਜਾਤ। ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਗੁੱਸੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਰੋਗ ਚੋਟ-ਚਪੇਟ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਨਮਜਾਤ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਵਧਾਪਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਘਿਉ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਮਕ ਵਾਲੀ ਚਾਵਲ ਦੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੋ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਨਲੋਣਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦਿਓ; ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦਿਨ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਚੌਲ ਦਾਨ ਕਰੋ। ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਘਿਉ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉ, ਤਾਂ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਦਰਭਾ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਿਓ; ਜਿੱਥੇ ਰੋਗ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਹਵਨ ਕਰੋ। ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਸੀਂ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਭਾਗ ਮਲ, ਪੇਸ਼ਾਬ, ਪਸੀਨਾ, ਨੱਕ, ਕੰਨ ਤੇ ਹੋਰ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਰਸ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਹੂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਲਹੂ ਤੋਂ ਮਾਸ, ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ, ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ, ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਮੱਜਾ, ਮੱਜਾ ਤੋਂ ਵੀਰਜ, ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਊਰਜਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਰੂਪ, ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਸਮਝ ਕੇ, ਦਵਾਈ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਦੇਖੋ। ਰਿਕਤਾ ਤਿੱਥੀ, ਮੰਗਲਵਾਰ ਅਤੇ ਮੂਲਾ, ਭਰਣੀ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਹਰੀ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਵਾਈ ਦਿਓ। "ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦਕਸ਼, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਧਰਤੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਜਿਵੇਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਵਾਈ ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਉਪਚਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ।" ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਵਧੇ ਹੋਣ, ਬਹੁਤ ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਝੀਲ-ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਸੁੱਕਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਾ ਖੇਤਰ ਪਿੱਤ ਵਾਲਾ, ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਸੁਕੁੰ, ਠੰਢਾ, ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਤੀਖਾ, ਤੀਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗਰਮ; ਕਫ਼ ਥਿਰ, ਖੱਟਾ, ਚਿਕਣ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਗੁਣ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਰੋਧੀ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਲੂਣ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਤੇ ਵਾਤ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੱਖਾ, ਕਰਵਾਂ, ਕਸੈਲਾ ਵਾਤੀ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਕਫ਼ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ, ਲੂਣ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।