ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਬਾਰੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਚਾਵਲ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਚਾਵਲ, ਪੀਣ ਨਾਲ ਪਿਆਸ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਮੁਸਟਾ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਗੋਲੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੌ, ਕੇਕ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪਤੋਲਾ ਜਾਂ ਵੈਤ੍ਰਾ ਦੀਆਂ ਨੌਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਕੜਨ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੰਗ, ਅਰਹੜ, ਮਸੂਰ, ਤਿਲ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ, ਕਲਾ ਨਮਕ, ਘੀ, ਅੰਗੂਰ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਆਂਵਲਾ ਅਤੇ ਕੋਲਾ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਗੰਦਮ, ਜੌ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਦੀਆਂ ਦਾਲਾਂ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਿਲ, ਸ਼ਹਦ, ਅੰਗੂਰ ਅਤੇ ਅਨਾਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮਿਠਾ ਖਾਣ। ਲਾਲ ਗੰਨੇ, ਗੰਦਮ, ਜੌ ਅਤੇ ਮੁੰਗ ਹਲਕੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਕਾਕਮਾਰੀ, ਵੈਤ੍ਰਾ ਦੀ ਨੌਣੀ, ਵਸਤੂਕਾ, ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਲਾ ਵੀ। ਹਵਾ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾਇਆ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਘੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਜਾਂ ਆਂਵਲੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਤੇਲ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਖੋਪੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ, ਠੰਡੀ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਤਿਲ ਖਾਣਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਕੁਲਲਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਦੂਜੀ ਜਾਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵਿਰੰਗਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਪੇਟ ਦੇ ਕਿਰਮੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਆਂਵਲੇ ਅਤੇ ਘੀ ਦਾ ਲੇਪ ਸਿਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਤੇਲ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਖੁਰਾਕ ਵੀ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਕੋਮਲ ਤੇਲ ਜਾਂ ਊਠ ਦਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਕੰਨ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ, ਚੰਦਨ, ਲੱਕ ਅਤੇ ਚਮਪਾ ਦੇ ਕੋਲੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੇਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੰਸ਼ਣੀਕ ਘਾਵ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਯੋਸ਼ਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਤੁੱਚਕਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਸਾਂਜਨ ਵੀ ਵਰਤੋ। ਘੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਲੋਧਰਾ, ਖੱਟਾ ਚਾਵਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨਮਕ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤੋ। ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਰਤੋ। ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਘੀ ਵਰਤਣ। ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦਾ ਰਸ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਤਾਕਤਵਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲੰਬਿਕਾ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ ਦੀ ਦਾਲ ਵੀ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਮੁਲੇਠੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੁਲੇਠੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਸ ਬਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਚਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਘੀ ਭੂਤ-ਬਾਦਿਆਂ ਦੇ ਦੌਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿਤਾ ਬੁੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਲਕਕਸ਼ਾਯਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਲ੍ਹਮ ਮਸਾਜ਼ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਰਸਨਾ ਅਤੇ ਸਹਚਾਰਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੋਜਨ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜਖਮਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੂ ਦੇ ਕੇਕ ਅਤੇ ਖੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਚਾਉਣ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ। ਜਖਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲਈ ਨੀਮ ਦਾ ਚੂਰਨ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਫ਼-ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ; ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਣਾ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਲਈ ਉਪਚਾਰ ਹੈ; ਤਾਡ, ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਪੁਰਾਣਾ ਤੇਲ, ਜੌ ਅਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਿਛੂ ਦੇ ਡੰਗ ਲਈ ਮੋਰ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲਾ ਘੀ ਧੂੰਆਂ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਅਰਕ ਦੇ ਦੁੱਧ, ਕੰਵਲ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਲੇਪ ਲਾਉਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਕਾਲੀ ਧਤੂਰਾ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵਾ ਬੂਟੀ ਦੇ ਫਲ, ਅਰਕ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਤੇਲ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਗੁੜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਬਿਛੂ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੰਦੂਲੀਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪਾਗਲ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਡੱਸਣ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਪ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚੰਦਨ, ਪਦਮਕਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਤਾਡ, ਉਸ਼ੀਰਾ ਅਤੇ ਪਾਟਲਾ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਸ਼ਰੀਵਾ, ਸੇਲੂ ਅਤੇ ਲੂਟਾ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਹਨ। ਸਿਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਲਈ ਗੁੜ ਅਤੇ ਨਾਗਰ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇਲ ਮਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਵਸਤੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇਲ ਅਤੇ ਘੀ ਵਰਤੋ। ਤੇਜ਼ ਭਾਪ ਨਾਲ ਸੇਕ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਸੈਲਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਵਮਨ ਲਈ, ਮਦਨ ਉਲਟੀ ਲਈ, ਅਤੇ ਵਸਤੀਆਂ, ਵਮਨ, ਪੁਰਗੇਸ਼ਨ, ਤੇਲ, ਘੀ, ਸ਼ਹਦ ਸਭ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੋ। ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਰੋਗ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਜਨਮਜਾਤ। ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਗੁੱਸੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਰੋਗ ਚੋਟ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਨਮਜਾਤ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਘੀ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿਓ।" "ਨਮਕ ਵਾਲਾ ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿਓ; ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚੁੰਨ-ਚੁੰਨ ਕੇ ਲਗਾਓ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦਿਓ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੇ ਦਿਨ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਚਾਵਲ; ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਘੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਓ, ਤਾਂ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜ ਕੇ, ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਿਓ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਰੋਗ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ ਨ੍ਹਾਓ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿਓ। ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜ੍ਹਾ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਚੰਗੀ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ।" "ਜੋ ਭੋਜਨ ਪਿਆ ਜਾਂ ਪਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇਕ ਭਾਗ ਬਿਕਾਰ, ਦੂਜਾ ਸਰ। ਬਿਕਾਰ ਭਾਗ ਤੋਂ ਮਲ, ਮੂਤ, ਪਸੀਨਾ, ਨੱਕ, ਕੰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸਰ ਭਾਗ ਤੋਂ ਰਸ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਰਸ ਤੋਂ ਖੂਨ, ਖੂਨ ਤੋਂ ਮਾਸ, ਮਾਸ ਤੋਂ ਚਰਬੀ, ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਹੱਡੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ, ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਅਮੋਲਕ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।