ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਖਮਈ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਨੁਸਖੇ ਦੱਸੇ ਗਏ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੁਜਨ ਜਾਂ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਣ, ਉਹ ਗੁੜ ਤੇ ਅਦਰਕ ਵਾਲਾ ਪਾਥਯ ਖਾਣ, ਛਾਛ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕਾ ਵਰਤਣ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਜੌ, ਗੰਦਮ, ਚੌਲ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ, ਮੁੰਗ, ਆਂਵਲਾ, ਖਜੂਰ, ਅੰਗੂਰ ਤੇ ਬੈਰ ਵਰਗੇ ਫਲ ਖਾਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਵਾਤ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਹਦ, ਘਿਉ, ਦੁੱਧ, ਖੰਡ, ਨੀਮ, ਪਰਪਟਾ, ਛਾਛ ਅਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿਕ ਉੱਤੇ ਪੀਪਲੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਛਾਛ, ਵਲਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਨੂੰ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੋਤੀਆਂ, ਕਾਲਾ ਲੂਣ ਆਦਿ ਨਸ਼ੇ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਉਲਟੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਕ ਨਾਲ ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਕਸ਼ਮਾ (ਤਪਦਿਕ) ਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਚਕ ਅੱਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਨਿਵਾਰਾ ਤੇ ਕਲਮਾ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਜੌ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਮਾਸ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਕਾਲਾ ਲੂਣ ਤੇ ਸ਼ਾਟੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਅਰਸ਼ (ਬਾਵਾਸੀਰ) ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਿਜ਼ ਦੀ ਜਾਂ ਛਾਛ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਮੁਸਤਕ, ਲੋਪਾ, ਚਿਤਰਕਾ, ਹਲਦੀ, ਜੌ, ਚੌਲ ਤੇ ਵਾਸਤੁਕਾ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਲੂਣ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੌ ਤੇ ਗੰਦਮ ਨੂੰ ਟਿਨ ਨਾਲ, ਦੁੱਧ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੂਤ੍ਰ ਰੋਕ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪੀਣ ਲਈ ਪਿਜ਼ ਜਾਂ ਸੁਰਾ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਮੁਰਮੁਰੇ, ਸ਼ਕਤੁ, ਸ਼ਹਦ, ਭੁੰਨਿਆ ਮਾਸ, ਪਰੁਸ਼ਕਾ, ਬੈਂਗਣ, ਕੁਲਾਵਾ, ਸ਼ਿਖਿਨ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਉਲਟੀ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਚੌਲ ਜੇ ਢੇਰ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ ਮੁਸਤਕ ਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਗੋਲੀਆਂ ਚੁੰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੌ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਪਕੌੜੀਆਂ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਪਤੋਲਾ ਤੇ ਵੈਤਰਾ ਦੀਆਂ ਨੌਣੀਆਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਕੜਨ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੰਗ, ਅੜਦ, ਮਸੂਰ, ਤਿਲ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ, ਸਾਂਭਾ ਲੂਣ, ਘਿਉ, ਅੰਗੂਰ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਆਂਵਲਾ ਤੇ ਕੋਲਾ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਗੰਦਮ, ਜੌ, ਚੌਲ ਦੇ ਸੁਪ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਹਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਿਲ, ਸ਼ਹਦ, ਅੰਗੂਰ ਤੇ ਅਨਾਰ ਦੀ ਮਿਠਾਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਲਾਲ ਗੰਨਾ, ਗੰਦਮ, ਜੌ ਤੇ ਮੁੰਗ ਹਲਕੇ ਹਨ; ਕਾਕਮਾਰੀ, ਵੈਤਰਾ ਦੀ ਨੋਕ, ਵਾਸਤੁਕਾ ਤੇ ਸੁਵਰਚਲਾ ਵੀ। ਵਾਤ ਤੇ ਰਕਤ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਘਿਉ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਜਾਂ ਆਂਵਲੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਨਾਸਾ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ। ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ, ਅਤੇ ਤਿਲ ਖਾਣਾ, ਦੋਜਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਕੁਲਕੁਲਾ ਕਰਨਾ ਦੋਜਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਰੰਗਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਆੰਤਰੀਕ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਂਵਲੇ ਅਤੇ ਘਿਉ ਦਾ ਲੇਪ ਸਿਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਸਿਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਤੇਲੀਆ ਤੇ ਗਰਮ ਭੋਜਨ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਤੇਲ ਜਾਂ ਊਂਟ ਦਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਕੰਨ ਦਰਦ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੋਤੀ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ, ਚੰਦਨ, ਲੱਕ ਤੇ ਚਮੇਲੀ ਦੇ ਕਲੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੇਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਰਯ ਘਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਯੋਸ਼ਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਤੁੱਚਕਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰੋਗ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਰਸਾਂਜਨ ਵੀ। ਘਿਉ ਭੁੰਨ ਕੇ, ਲੋਧਰਾ, ਖੱਟਾ ਮਾਂਡ ਤੇ ਸਾਂਭਾ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਤੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘਿਉ ਵਰਤਣ; ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ ਲੈਣਾ ਉਜਾਗਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲੰਬਿਕਾ ਤੇ ਮਾਸ਼ ਦੀ ਦਾਲ ਦੁੱਧ ਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਮੁਲ੍ਹਟੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਮੁਲ੍ਹਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਰਸ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਫੈਦ ਵਾਲ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਾਚ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘਿਉ ਭੂਤ-ਬਾਧਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਬੁੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਵਲਾਅ ਤੇ ਕਲਕਕਸ਼ਾਯਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਲ੍ਹਮ ਮਸਾਜ਼ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਰਸਨਾ ਤੇ ਸਹਚਾਰਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਵਾਤ ਰੋਗ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਜਖਮਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੁ ਦੀਆਂ ਪਕੌੜੀਆਂ ਤੇ ਖੱਟਾ ਭੋਜਨ ਪਚਣ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ; ਘਾਵਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲਈ ਨੀਮ ਦਾ ਚੂਰਨ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਫ਼-ਸਫਾਈ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ; ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਣਾ ਸਾਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ; ਤਾਡ ਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਪੁਰਾਣਾ ਤੇਲ, ਜੌ ਤੇ ਘਿਉ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣਾ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਬਿਛੂ ਦੇ ਡੰਗ ਲਈ ਮੋਰ ਦੇ ਪਰਾਂ ਦੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਧੂਆ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਅਰਕ ਦੇ ਦੁੱਧ, ਕੰਵਲ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਪਲਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਬਿਛੂ ਦੇ ਡੰਗ ਉੱਤੇ ਕਾਲੀ ਸੌਂਫ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵਾ ਬੂਟੀ ਦੇ ਫਲ, ਅਰਕ ਦੇ ਦੁੱਧ, ਤੇਲ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਗੁੜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਤੰਦੁਲੀਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਘਿਉ ਨਾਲ ਪੀ ਕੇ ਪਾਗਲ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਪ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚੰਦਨ, ਪਦਮਕਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਤਾਡ, ਉਸੀਰਾ ਤੇ ਪਾਟਲਾ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਸ਼ਰੀਵਾ, ਸੇਲੂ ਤੇ ਲੂਟਾ ਜ਼ਹਿਰ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ; ਸਿਰ ਦੀ ਸਾਫ਼ੀ ਲਈ ਗੁੜ ਤੇ ਨਾਗਰ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਅਭਯੰਗ ਤੇ ਬਸਤੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇਲ ਤੇ ਘਿਉ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਨਾਲ ਤੀਬਰ ਸਵેદਨ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਕੋਚਕ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਵਿਸਰਜਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਮਦਨ ਉਲਟੀ ਲਈ; ਬਸਤੀ, ਵਿਸਰਜਨ, ਉਲਟੀ, ਤੇਲ, ਘਿਉ ਤੇ ਸ਼ਹਦ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਇਹ ਨੁਸਖੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।