ਇਹ ਕਥਾ ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਯਜਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਬੜੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ। ਆਉ, ਇਸ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ "ਹਾਂ", "ਹੁੰ", "ਹਾਂ" ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਹੌਂ" ਸ਼ਿਵ ਲਈ, "ਹਾਮ" ਆਦਿ ਅਤੇ "ਹਾਮ" ਈਸ਼ਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਚਿਹਰਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੌਰੀ ਦੇ ਲਈ "ਹ੍ਰੀੰ", ਗਣਾਂ ਲਈ "ਗੰ", ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲਈ "ਚੰਡੀ", "ਹ੍ਰਦਾ" ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ, ਦੰਡਿਨ ਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੈਹ੍ਸ਼੍ਰਵਾ, ਆਰੁਣ, ਪ੍ਰਭੂਤ ਤੇ ਵਿਮਲਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਕੰਦਾ ਤੇ ਹੋਰ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸੁਖ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਦੀਪਤਾ, ਸੂਕ੍ਸ਼ਮਾ, ਜਯਾ, ਭਦਰਾ, ਵਿਭੂਤੀ, ਵਿਮਲਾ, ਅਮੋਘਾ, ਵਿਦ੍ਯੁਤਾ ਤੇ ਸਰਵਤੋਮੁਖੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਆਸਨ "ਹੰ", "ਖੰ", "ਖ", "ਸੋ", "ਉਲਕਾ" ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, "ਹ੍ਰਾਂ", "ਹ੍ਰੀੰ", "ਸ", "ਸੂਰਯ ਨਮਸਕਾਰ", "ਆੰ" ਤੇ "ਹ੍ਰਦਯ ਨਮਸਕਾਰ" ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਸ਼ਿਖਾ, ਅਗਨੀ, ਈਸ਼ਾ, ਅਸੁਰ, ਵਾਯੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ "ਭੂਹ", "ਭੁਵਹ", "ਸਵਹ" ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ ਲਈ "ਹੁੰ" ਨੂੰ ਕਵਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ "ਮਾਂ", ਨਿਵਾਸ "ਅਰਕਾਸ੍ਤ੍ਰ", ਰਾਣੀ "ਸ਼ਕਤੀ", ਨਿਸ਼ਕੁਭਾ; ਸੋਮਾ, ਅੰਗਾਰਕ, ਬੁਧ, ਜੀਵ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੇ ਸ਼ਨੀ, ਫਿਰ ਰਾਹੂ, ਕੇਤੂ, ਤੇਜਸ, ਚੰਡਾ—ਇਹ ਸਭ ਪੂਜਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਸਨ, ਰੂਪ, ਮੂਲ, "ਹ੍ਰਦਾ" ਆਦਿ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਸਨ, ਰੂਪ, "ਰੋਮ", "ਸ਼੍ਰੀੰ", "ਸ਼੍ਰੀ", "ਸ਼੍ਰੀਧਰ", "ਹਰੀ"—"ਹ੍ਰੀੰ" ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਦਾ ਹੈ। "ਹ੍ਰੀੰ" ਹ੍ਰਸ਼ੀਕੇਸ਼ਾ, "ਕਲੀੰ" ਵਿਸ਼ਨੂ, ਲੰਬੇ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ "ਹ੍ਰਦਾ" ਆਦਿ, ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ, ਪੂਜਾ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ "ਜਯਾ" ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ, ਮੁਸਲ, ਤਲਵਾਰ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼; ਫੰਦਾ, ਅੰਕੁਸ਼, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਕੌਸਤੁਭ, ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। "ਸ਼੍ਰੀੰ", "ਸ਼੍ਰੀ", ਮਹਾਲਕ੍ਸ਼ਮੀ, ਤਾਤਾਰਕ੍ਸ਼ਿਆ, ਆਚਾਰਯ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ; ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਆਸਨ, ਰੂਪ, "ਓੰ", "ਹ੍ਰੀੰ" ਨਾਲ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ। "ਹ੍ਰਦਾ" ਆਦਿ ਨਾਲ, ਅਲਕ੍ਸ਼ਮੀ, ਮੇਧਾ, ਕਲਾ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਪੁਸ਼ਟਿਕਾ; ਗੌਰੀ, ਪ੍ਰਭਾਮਤੀ, ਦੁਰਗਾ, ਗਣ, ਆਚਾਰਯ ਤੇ ਖੇਤ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਦੀ ਪੂਜਾ। "ਗੰ" ਗਣਪਤੀ ਲਈ, "ਹ੍ਰੀੰ" ਗੌਰੀ ਲਈ, "ਸ਼੍ਰੀੰ" ਸ਼੍ਰੀ ਲਈ; "ਹ੍ਰੀੰ" ਤਵਰਿਤਾ, "ਹ੍ਰੀੰ", "ਸੌ" ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਲਈ, ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਤੇ "ਓੰ" ਨਾਲ ਪੂਜਾ। ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਬਿੰਦੀ ਜਾਂ ਓੰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਚਾਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੁੰਨ (ਤਿਲ), ਘੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਈ ਕਿ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਸਨਾਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ। ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ, ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ, ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਵਰਤੋ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁਬਕੀ ਲੈ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਪ੍ਰਾਣਯਾਮ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮਤ ਸਨਾਨ ਕਰੋ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ, ਅਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ, ਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਵੇਦ ਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ, ਸਾਫ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰੋ। ਨਾਰਾਯਣ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਬਾਰ੍ਹ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਰਘਯ ਦਿਓ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਯੋਗ ਆਸਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਉਚਾਰਣ ਕਰੋ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ—ਚਲ-ਅਚਲ ਤੱਕ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੋ। ਹੋਰ ਪੂਜਾ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੂਲ ਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੋ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਬੋਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਣਾਓ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਸਵਸਤਿਕ ਤੇ ਕਮਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਓ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਧੂੰਧਲਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਦੇਹ ਦੀ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ "ਕ੍ਸ਼ੌਂ" ਬੀਜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਨਨ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨੋ। ਹੇਠਾਂ, ਉਪਰ, ਤੇ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਸਾੜੋ; ਫਿਰ ਚੰਦਮਾ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਬ੍ਰਿਤ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਫੈਲ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਸਭ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਤੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਹੱਥ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਕੇ ਆਸ੍ਤ੍ਰ ਮুদ্রਾ ਬਣਾਓ; ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਵਿਅਾਪਕਤਾ ਕਰੋ। ਮੂਲ ਤੇ ਬਾਰ੍ਹ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ, ਛੇ-ਛੇ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ—ਹਿਰਦਾ, ਮਸਤਕ, ਚੋਟੀ, ਕਵਚ, ਹਥਿਆਰ, ਅੱਖਾਂ। ਪੇਟ, ਪਿੱਠ, ਬਾਂਹ, ਗੁਟਨੇ, ਪੈਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਮুদ্রਾ ਬਣਾਓ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਅਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਵਰਧਨੀ (ਵਾਧਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ) ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਪੂਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ; ਹਥਿਆਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਫੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਰਘਯ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਰੱਖੋ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅਠ-ਵਾਰੀ ਉਚਾਰਣ ਤੇ "ਫਟ" ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਅਧਿਕਾਰ ਅੱਗ ਆਦਿ ਦਿਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ; ਅਧਰਮ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਆਸਨ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ। ਆਸਨ ਤੇ, ਕਛੂਆ, ਅਨੰਤ, ਯਮ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਚੱਕਰ; ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਹੋਰ, ਸੁਭਾਵਕ ਦੇਵਤੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇਵਤੇ ਪਰਿਕਰਪ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਆਹਵਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਅਰਘਯ, ਪੈਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਮਧੁਪਾਰਕ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਉਹੀ ਦਿਓ। ਸਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਜਨੇਊ, ਗਹਿਣੇ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਦੀਵਾ, ਭੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਿਓ। ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ; ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰ; ਨਰਮ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਗਦਾ; ਸ਼ੁਭ ਪੱਛਮੀ-ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੂਜਾ ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਆਸਨ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਉਪਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਬੜੀ ਸੂਖਮਤਾ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ, ਧਰਮ, ਆਤਮ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ।