ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰੀ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਬਲੀ ਆਦਿਕ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤੇਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨਾਂ ਤੋਂ ਗਿਰ ਗਏ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ‘ਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ਰਣ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ, ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਰੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਹਰੀ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੋਏ ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਯਜਨਾ ‘ਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਵਾਮਨ, ਬਲੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੁਆਰ ਤੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਯਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੇਦ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਬਲੀ ਨੇ ਇਹ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਮਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਿਹਾ, “ਮੰਗੋ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।” ਵਾਮਨ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿਓ।” ਬਲੀ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਹੱਥ ‘ਚ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਵਾਮਨ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਏ। ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰੀਖ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਹਰੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖੀ ਰਾਜਾ ਬਣੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਹਰੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਮਦਗਨਿ ਅਤੇ ਰੇਣੁਕਾ ਦੇ ਘਰ ਭਾਰਗਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ ਥੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਜਮਦਗਨਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਇਆ। ਉਥੇ, ਕਾਮਧੇਨੁ ਗਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਸਤਿਕਾਰਤਾ ਹੋਈ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਮੰਗੀ ਤੇ ਇਨਕਾਰ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੀਨ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਗਾਂ ਮੁੜ ਆਸ਼ਰਮ ਆ ਗਈ, ਪਰ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਮਦਗਨਿ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਵੈਰ ਵਿਚ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤੀਸ ਵਾਰੀ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿਖੇ ਪੰਜ ਯਗਨ-ਕੁੰਡ ਬਣਾ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰਾਈ। ਧਰਤੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਪ ਮਹਿੰਦਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਕੱਛੁਅ, ਸੂਰ, ਨਰਸਿੰਹ ਤੇ ਵਾਮਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵੀ ਹੋਏ। ਜੋ ਕੋਈ ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ, ਅਗਨਿ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਰਾਮਾਇਣ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਗਾਇਆ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਹੋਏ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੋਂ ਮਰੀਚਿ; ਮਰੀਚਿ ਤੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ; ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਸੂਰਜ; ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੁ। ਮਨੁ ਤੋਂ ਇਕਸ਼੍ਵਾਕੁ, ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਕਕੁਤ੍ਥ, ਫਿਰ ਰਘੁ, ਫਿਰ ਅਜ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ। ਰਾਵਣ ਆਦਿਕ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਹਰੀ ਆਪ ਚਾਰ ਭਾਗ ਹੋ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਰਾਮ, ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਭਰਤ, ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਇਹ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਪਯਸਾ ਖਾ ਕੇ ਜਨਮੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਵਧੇ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਯਗਨ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਤਾੜਕਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਮਰੀਚਾ ਨੂੰ ਮਾਨਵ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸੁਬਾਹੁ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰਿਆ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿਚ ਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਤੋਂ, ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਯਗਨ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਗਏ। ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਰਾਮ ਨੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਕ ਨੇ, ਵਿਰਦਾਨ ਵਜੋਂ, ਗਰਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੁਆਰੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਧੂ-ਵਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਜਾਨਕੀ ਨਾਲ ਵਿਹਾਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਰਮੀਲਾ ਨਾਲ। ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸ਼੍ਰੁਤਕੀਰਤੀ ਤੇ ਮਾਂਡਵੀ, ਜੋ ਜਨਕ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ, ਜਮਦਗਨਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਫਿਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਰਾਮ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅਨਸੂਯਾ, ਸ਼ਰਭੰਗ ਅਤੇ ਸੁਤੀਕਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਗਸਤਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਗਸਤਿਆ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਪਾ ਕੇ, ਡੰਡਕ ਅਰਨ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜਨਸਥਾਨ ਵਿਖੇ, ਪੰਚਵਟੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਉਥੇ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ੂਰਨਖਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਆਈ। ਉਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਬਣੋ।” ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ (ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵਾਂਗੀ,” ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਤੇ ਕੰਨ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ। ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਤਪਤ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਖਰ ਕੋਲ ਗਈ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਨੱਕ ਦੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਖਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਜਾ ਖੂਨ ਮੈਨੂੰ ਪਿਵਾ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।” ਖਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਉਹ ਦੂਸ਼ਣ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਲੈ ਕੇ ਰਣ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।