ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਿਦਿਆਨੁਸਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਾਤੁਲੁੰਗਾ (ਬੜਾ ਨਿੰਬੂ), ਜਾਤੀ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਂਭਰ ਲੂਣ ਦਾ ਰਸ ਲੈਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੀ। ਐਸੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਦੀਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮੂੰਗ ਦੀ ਖ਼ੀਚੜੀ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਟੀ ਜਾਂ ਚਾਵਲ, ਨੀਮ ਤੇ ਪਰਪਟ ਦੇ ਸਾਗ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਰਸ ਵੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ। ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦੰਗ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਮੁਸਟਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਲੋਧ੍ਰਾ, ਸੁਵਰਚਿਕਾ, ਮਨਸ਼ੀਲਾ ਅਤੇ ਵਲੇਰੀਅਨ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ ਕੇ ਮੂਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣਾ ਉਪਯੋਗੀ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂਤਰ ਰੋਗ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੁਸ਼ਠ, ਕੁਲਮਾਸ਼, ਜੌ ਆਦਿਕ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜੌ, ਮੂੰਗ, ਕੁਲਥ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਚਾਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਕੜਵੇ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਸਾਗ, ਤੇਲ (ਤਿਲ, ਸਰੋਂ, ਵਿਭੀਤਕ ਅਤੇ ਇੰਗੁਦਾ) ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਮੰਨੇ ਗਏ। ਮੂੰਗ ਨੂੰ ਜੌ ਅਤੇ ਗੇਹੂੰ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਖਾਣਾ, ਕਸ਼ਟ ਰੋਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਕੁਲਥ, ਮਾਸ, ਰਸਨਾ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ, ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਅਨਾਰ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਾਂ ਖੰਘ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਿੰਬੂ, ਸ਼ਹਦ, ਅੰਗੂਰ, ਪੀਪਲ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਖੁਰਾਕ, ਜੌ, ਗੇਹੂੰ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਦਸ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਬਲਾ, ਰਸਨਾ ਅਤੇ ਕੁਲਥ ਨਾਲ ਬਣੇ ਕਢਲੇ ਜਾਂ ਸੂਪ ਸਾਹ ਅਤੇ ਹਿੱਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਪਚਾਇਆ ਹੋਇਆ ਚਾਵਲ, ਗੇਹੂੰ, ਜੌ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸ, ਕੁਲਥ, ਜੰਗਲੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸੀਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਜਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੁੜ ਤੇ ਅਦਰਕ ਵਾਲਾ ਪਾਥਿਆ, ਛਾਂਚ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕ ਲੈਣ; ਇਹ ਪਚਨ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਪਯੋਗੀ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਚਾਵਲ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ, ਮੂੰਗ, ਆਮਲਾ, ਖਜੂਰ, ਅੰਗੂਰ ਅਤੇ ਬਦਾਰਾ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਵਾਤ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਹਦ, ਘਿਉ, ਦੁੱਧ, ਚੀਨੀ, ਨੀਮ, ਪਰਪਟ, ਛਾਂਚ ਅਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵਿਰੇਚਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪੀਪਲ ਹਿੱਕ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਛਾਂਚ, ਵਲਾਲਾ, ਸਿੰਧੂ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਣ। ਮਤਵਾਲੇਪਨ ਲਈ ਮੋਤੀ, ਕਾਲਾ ਲੂਣ ਆਦਿ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਉਲਟੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਖ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਯਕਤਸ਼ੀਰ (ਟਿਊਬਰਕੁਲੋਸਿਸ) ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਾਸ ਦਾ ਯਖਾਨਾ, ਲਾਲ ਚਾਵਲ, ਨਿਵਾਰਾ, ਕਲਾਮਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੌ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਮਾਸ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਕਾਲਾ ਲੂਣ, ਸ਼ਾਟੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਬਾਵਾਸੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਖ਼ੀਚੜੀ ਜਾਂ ਛਾਂਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਮੁਸਟਾ, ਲੋਪਾ, ਚਿਤਰਕ, ਹਲਦੀ, ਜੌ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁਕਾ ਕਾਲੇ ਲੂਣ ਨਾਲ ਲੈਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਹੈ। ਜੌ ਤੇ ਗੇਹੂੰ ਨੂੰ ਟਿਨ ਨਾਲ, ਦੁੱਧ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਅਤੇ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਪੀਣ ਲਈ ਖ਼ੀਚੜੀ ਅਤੇ ਸੁਰਾ ਸੁਝਾਈ ਗਈ। ਮੁਰਮੁਰਾ, ਸ਼ਕਤੁ, ਸ਼ਹਦ, ਭੁੰਨਿਆ ਮਾਸ, ਪਰੁਸ਼ਕਾ, ਬੈਂਗਣ, ਕੁਲਾਵਾ, ਸ਼ਿਖਿਨ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਲਟੀ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਵੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ; ਜਾਂ ਮੁਸਟਾ ਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਗੋਲੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੌ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਪਕੌੜੀਆਂ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਪਟੋਲਾ ਅਤੇ ਵੇਤ੍ਰਾ ਦੇ ਕੋਪਲੇ ਜੜ੍ਹਾਈ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਗ, ਅੜਹੜ, ਮਸੂਰ, ਤਿਲ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ, ਸਾਂਭਰ ਲੂਣ, ਘਿਉ, ਅੰਗੂਰ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਆਮਲਾ ਅਤੇ ਕੋਲਾ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਗੇਹੂੰ, ਜੌ, ਚਾਵਲ ਦੇ ਸੂਪ ਲੈਣ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਰੀਸੀਪੇਲਸ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਿਲ, ਸ਼ਹਦ, ਅੰਗੂਰ ਤੇ ਅਨਾਰ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਿਠਾਈ ਲੈਣ। ਲਾਲ ਗੰਨਾ, ਗੇਹੂੰ, ਜੌ ਅਤੇ ਮੂੰਗ ਹਲਕੇ ਹਨ; ਕਾਕਮਾਰੀ, ਵੇਤ੍ਰਾ ਦਾ ਕੋਪਲਾ, ਵਾਸਤੁਕਾ ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਲਾ ਵੀ। ਵਾਤ ਅਤੇ ਰਕਤ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸ਼ਹਦ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਦੁਰਵਾ ਘਾਘਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘਿਉ ਅਸਾਧ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ। ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਜਾਂ ਆਮਲਾ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਨਾਸਿਕਾ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ। ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ, ਭੋਜਨ, ਪੀਣ ਅਤੇ ਤਿਲ ਖਾਣਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਦਤਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਗੜਗੜੀ ਕਰਨਾ ਵੀ ਦੋਹਰਿਆਂ ਲਈ ਮੰਦਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ; ਵਿਰੰਗਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਆੰਤੜੀਆਂ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਮਲੇ ਅਤੇ ਘਿਉ ਦਾ ਲੇਪ ਸਿਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਸਿਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਲੀਆ ਅਤੇ ਗਰਮ ਭੋਜਨ ਵੀ ਚੰਗਾ। ਕਮਲ ਦੇ ਤੇਲ ਜਾਂ ਊਠ ਦੇ ਮੂਤ ਨਾਲ ਕੰਨ ਭਰਨਾ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਕੰਨ ਦਰਦ ਲਈ ਮੋਤੀ ਆਦਿ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ, ਚੰਦਨ, ਲਾਖ ਅਤੇ ਚਮੇਲੀ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੇਪ ਬਣਾਉਣਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ। ਵਯੋਸ਼ਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਟੁਚਾਕਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਰਸੰਜਨ ਨਾਲ, ਸਭ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਘਿਉ, ਲੋਧ੍ਰਾ, ਖੱਟੇ ਚਾਵਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤੇ ਸਾਂਭਰ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ ਧੋਣ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚੰਗਾ। ਪਹਾੜੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘਿਉ ਲੈਣ; ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦਾ ਰਸ ਦੁੱਧ ਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਕਲੰਬਿਕਾ ਤੇ ਮਾਸ਼ ਦੁੱਧ ਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੇ; ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲੇਠੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣਾ ਆਯੁਸ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ। ਮੁਲੇਠੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਸ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੇ, ਪੱਕੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ; ਵਚਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘਿਉ ਭੂਤ-ਬਾਧਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ। ਕਾਵਿਤਾ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ; ਵਲਾ ਅਤੇ ਕਲਕ ਕਸ਼ਾਏ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮਲਿਸ਼ਨ ਤੇਲ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਰਸਨਾ ਤੇ ਸਹਚਰ ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਵਾਤ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਜੋ ਭੋਜਨ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਘਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਰੋਗ ਲਈ ਵਿਦਿਆਨੁਸਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀ ਸਕਣ।