ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਤੋਂ ਦੇਵਾਪੀ, ਵਾਹਲਿਕ ਅਤੇ ਸੋਮਦੱਤ ਜਨਮੇ। ਵਾਹਲਿਕ ਤੋਂ ਸੋਮਦੱਤ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਭੂਰੀ, ਭੂਰੀਸਰਵਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਗੰਗਾ ਤੋਂ, ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਕਾਲਿਆ ਤੋਂ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ; ਅਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਜਨਮੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਪਾਂਡੁ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਪਾਂਡੁ ਤੋਂ, ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਜਣੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ। ਮਾਦਰੀ ਤੋਂ ਪਾਂਡੁ ਦੇ ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ, ਦੇਵੀਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਜਨਮੇ। ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ, ਸੌਭਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਅਭਿਮਨ्यु ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਵਿੰਧਿਆ, ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੁਤਕੀਰਤੀ, ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਤੇ। ਸਹਦੇਵ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਨ, ਨਕੁਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਤਾਨੀਕ, ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਹਿੰਬਾ ਤੋਂ ਘਟੋਤਕਚ ਜਨਮੇ। ਇਹ ਰਾਜੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ; ਸਮਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਲੰਘਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਹੀ ਹਰੀ ਹੈ—ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਣ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਮੂਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ—ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਾਪਸ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ, ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਸਮੇਤ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ, ਵੈਦ ਨੇ ਉਪਵਾਸੀ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਭੁਣੇ ਹੋਏ ਜੌ, ਭੁੰਨਿਆ ਚਾਵਲ, ਅਤੇ ਉਬਲ ਕੇ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਪਾਣੀ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਸਤ, ਪਰਪਟਾ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਚੰਦਨ, ਉਡੀਚਿਆ ਅਤੇ ਨਾਗਰ—ਇਹ ਜਦ ਬੁਖਾਰ ਆਪਣੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਕੜਵੀ ਦਵਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੇਲ ਲਗਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਹਟਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਰਚਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਧਿਆ ਸ਼ਾਸ਼ਟਿਕਾ, ਨਿਵਾਰਾ, ਲਾਲ ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੋਦਕਾ ਉਚਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਜਨਾਂ ਦੀ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੌ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਮੂੰਗ, ਮਸੂਰ, ਚਣੇ, ਘੋੜਾ ਚਣੇ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਥ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ। ਅਟਕਿਆ, ਨਰਕਾ, ਕਰਕੋਟਕਾ, ਕਟੋਲਵਕਾ, ਪਟੋਲਾ ਫਲ ਨਾਲ, ਨੀਮ, ਪਰਪਟਾ ਅਤੇ ਅਨਾਰ—ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਜਦ ਦੋਸ਼ ਹੇਠਾਂ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਵੰਤੀ (ਉਲਟੀ) ਚੰਗੀ ਹੈ; ਉਪਰ ਵਧਣ 'ਤੇ ਵਿਰਚਨ; ਰਕਤ-ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ, ਛੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਕਾਢਾ (ਸੋੰਠ ਤੋਂ ਬਿਨਾ) ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭੁਣੇ ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਚਾਵਲ, ਮਸੂਰ, ਕੁਸ਼ਥ, ਚਣੇ ਅਤੇ ਮੂੰਗ—ਇਹ ਸਭ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹਨ; ਗਹੂੰ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਘੀ, ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਦ, ਬਲਦ ਦਾ ਮੂਤਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਪੁਰਾਣੀ ਦਸਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਚਾਵਲ ਖਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੋਜਨ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਲੋਧਰਾ ਛਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੇਟ ਦੇ ਗਠਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਹਵਾ (ਵਾਤ) ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ। ਗਹੂੰ, ਚਾਵਲ, ਮੂੰਗ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਖਦੀਰਾ, ਹਰੀਤਕੀ, ਪੰਜ ਮਿਰਚਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਨੀਮ, ਆਮਲਕੀ, ਪਟੋਲਾ—ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਤੁਲੁੰਗਾ ਦਾ ਰਸ, ਜਾਤੀ, ਸੁੱਕੀ ਜੜਾਂ, ਕਲਾ ਲੂਣ; ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਦੀਰਾ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਮਸੂਰ ਅਤੇ ਮੂੰਗ ਦੀ ਖਿਚੜੀ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਧਿਆ ਚਾਵਲ, ਨੀਮ ਤੇ ਪਰਪਟਾ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਰਸ—ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਵਿਦੰਗਾ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਮੁਸਤ, ਕੁਸ਼ਥ, ਲੋਧਰਾ, ਸੁਵਰਚਿਕਾ, ਮਨਸ਼ੀਲਾ, ਅਤੇ ਵਾਲੇਰੀਅਨ—ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ, ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਥ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਕੁਲਮਾਸ਼ਾ, ਜੌ—ਇਹ ਮੂਤਰ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ; ਜੌ, ਮੂੰਗ, ਘੋੜਾ ਚਣੇ, ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਧਿਆ ਚਾਵਲ ਉਚਿਤ ਹਨ। ਕੜਵੀਆਂ ਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਤੇਲ—ਤਿਲ, ਰਾਈ, ਵਿਭਿਤਕਾ ਅਤੇ ਇੰਗੁਦਾ—ਇਹ ਵੀ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ। ਮੂੰਗ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਅਨਾਜ; ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਰਸ—ਟਿਬੀ (ਖਰਾਬੀ) ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਲਈ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ। ਘੋੜਾ ਚਣੇ, ਕਾਲਾ ਚਣਾ, ਰਸਨਾ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦਹੀਂ ਤੇ ਅਨਾਰ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਅਨਾਜ—ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਨਿੰਬੂ ਰਸ, ਸ਼ਹਦ, ਅੰਗੂਰ, ਪੀਪਲ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਪਦਾਰਥ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਚਾਵਲ—ਸਾਸ ਤੇ ਖਾਂਸੀ ਵਿੱਚ ਦੇਣ। ਖਿਚੜੀਆਂ, ਸੂਪ, ਦਸ ਜੜਾਂ, ਬਲਾ, ਰਸਨਾ, ਘੋੜਾ ਚਣੇ—ਸਾਸ ਤੇ ਹcups ਦੀ ਦਵਾਈ ਹਨ। ਜੋ ਚਾਵਲ, ਗਹੂੰ, ਜੌ ਪਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁੱਕੀਆਂ ਜੜਾਂ, ਘੋੜਾ ਚਣੇ, ਜੰਗਲੀ ਜੜਾਂ, ਅਤੇ ਉਸੀਰਾ ਨਾਲ ਲੈਣ। ਸੋਜ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਠਿਆ, ਗੁੜ ਤੇ ਅਦਰਕ, ਛਾਸ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕਾ ਖਾਵੇ—ਇਹ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਚਾਵਲ, ਜੰਗਲੀ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ, ਮੂੰਗ, ਆਮਲਕੀ, ਖਜੂਰ, ਅੰਗੂਰ, ਬਦਰਾ—ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਹਨ। ਸ਼ਹਦ, ਘੀ, ਦੁੱਧ, ਚੀਨੀ, ਨੀਮ, ਪਰਪਟਾ, ਛਾਸ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਤ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਰਚਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪੀਪਲ ਹcups ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਛਾਸ, ਵਾਲਾਲਾ, ਸਿੰਧੂ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ—ਇਹ ਲੈਣ। ਮੋਤੀ, ਕਾਲਾ ਲੂਣ—ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ; ਲੱਕ ਨਾਲ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣ, ਉਲਟੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਿਬੀ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਸੂਪ ਨਾਲ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਚਨ ਅੱਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਚਾਵਲ, ਨਿਵਾਰਾ, ਕਲਾਮਾ ਲੈਣ। ਜੌ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਮਾਸ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਕਾਲਾ ਲੂਣ, ਸ਼ਤੀ—ਇਹ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹਨ; ਬਵਾਸੀਰ ਵਿੱਚ ਖਿਚੜੀ ਜਾਂ ਛਾਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈਣ। ਮੁਸਤ, ਲੋਪਾ, ਚਿਤ੍ਰਕਾ, ਹਲਦੀ, ਜੌ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਚਾਵਲ, ਵਾਸਤੁਕਾ, ਕਾਲਾ ਲੂਣ—ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਹਨ। ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਟਿਨ, ਦੁੱਧ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਘੀ—ਮੂਤਰ ਰੋਕ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਪੀਣ ਲਈ ਖਿਚੜੀ ਤੇ ਸੁਰਾ ਲੈਣ। ਭੁੰਨਿਆ ਚਾਵਲ, ਸ਼ਕਤੂ, ਸ਼ਹਦ, ਭੁਣੇ ਮਾਸ, ਪਰੁਸ਼ਕਾ, ਬੈੰਗਣ, ਕੁਲਾਵਾ, ਸ਼ਿਖਿਨ, ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਉਲਟੀ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ-ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।