ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਹਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਅਜਮੀਢ਼, ਦਵਿਮੀਢ਼ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁਰੁਮੀਢ਼। ਅਜਮੀਢ਼ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਹਨੂ ਜਨਮਿਆ। ਜਹਨੂ ਤੋਂ ਅਜਕਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਬਲਾਕਾਸ਼ਵ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਬਲਾਕਾਸ਼ਵ ਦਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਬਲਾਕਾਸ਼ਵ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਿਕ ਜਨਮਿਆ, ਕੁਸ਼ਿਕ ਤੋਂ ਗਾਧੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਹੋਇਆ। ਗਾਧੀ ਦੀ ਧੀ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਰਾਤ ਅਤੇ ਕਟਿਮੁਖ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਸੁਨਹਸ਼ੇਫ਼ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਅਜਮੀਢ਼ ਤੋਂ ਸੀ। ਨੀਲਿਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪੁਰੁਜਾਤੀ। ਪੁਰੁਜਾਤੀ ਤੋਂ ਵਾਹਿਆਸ਼ਵ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵਾਹਿਆਸ਼ਵ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਹੋਏ: ਮੁਕੁਲ, ਸ੍ਰਿਞ੍ਜਯ, ਵ੍ਰਿਹਦਿਸ਼ੁ, ਯਵੀਨਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਮਿਲਾ। ਇਹ ਪੰਜੇ ਪਾਂਚਾਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਮੁਕੁਲ ਤੋਂ ਮੌਕੁਲਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਚੱਲੀ, ਜੋ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਕੁਲ ਤੋਂ ਚੰਚਾਸ਼ਵ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਚੰਚਾਸ਼ਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਹੋਇਆ: ਦਿਵੋਦਾਸ ਅਤੇ ਅਹਲਿਆ। ਅਹਲਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ਰਦਵਤ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਤੋਂ ਸਤ੍ਯਧ੍ਰਿਤੀ, ਫਿਰ ਮਿਥੁਨ ਤੋਂ ਵੰਸ਼ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਦਿਵੋਦਾਸ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪੀ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮੈਤਰੇਯ ਤੋਂ ਸੋਮਪਸ। ਸ੍ਰਿਞ੍ਜਯ ਤੋਂ ਪਾਂਚਧਨੁ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਸੋਮਦੱਤਾ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਸੋਮਦੱਤਾ ਤੋਂ ਸਹਦੇਵ, ਸਹਦੇਵ ਤੋਂ ਸੋਮਕ, ਸੋਮਕ ਤੋਂ ਜੰਤੂ, ਅਤੇ ਜੰਤੂ ਤੋਂ ਪૃਸ਼ਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਪૃਸ਼ਤ ਤੋਂ ਦ੍ਰੁਪਦ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਪਦ ਤੋਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਯੁਮਨ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ ਸੀ। ਧੂਮਿਨੀ ਤੋਂ ਰਿਕਸ਼ਾ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਜਮੀਢ਼ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਸੀ। ਰਿਕਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸੰਬਲਣ, ਅਤੇ ਸੰਵਰਣ ਤੋਂ ਕੁਰੂ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਰੂ ਤੋਂ ਸੁਧਨਵਨ, ਫਿਰ ਸੁਧਨੁ, ਫਿਰ ਪਰੀਖ਼ਿਤ ਅਤੇ ਅਰਿਮੇਜਯਾ ਹੋਏ। ਸੁਧਨਵਨ ਤੋਂ ਸੁਹੋਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਚਯਵਨ ਜਨਮਿਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਰਿਚਾਰਾ ਤੋਂ ਗਿਰਿਕਾ ਨੂੰ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਵ੍ਰਿਹਦਰਥ, ਕੁਸ਼ਾ, ਵੀਰ, ਯਦੁ, ਪ੍ਰਤਿਆਗ੍ਰਹ, ਅਤੇ ਬਲਾ। ਵ੍ਰਿਹਦਰਥ ਤੋਂ ਮਤਸ੍ਯਕਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰ ਜਨਮੇ, ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰ ਤੋਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਤੋਂ ਸਤ੍ਯਹਿਤਾ। ਸੁਧਨਵਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਰਜਾ ਸੀ, ਉਰਜਾ ਤੋਂ ਸੰਭਵ, ਸੰਭਵ ਤੋਂ ਜਰਾਸੰਧ, ਅਤੇ ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਹਦੇਵ ਸੀ। ਸਹਦੇਵ ਤੋਂ ਉਦਾਪੀ, ਉਦਾਪੀ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਕ। ਪਰੀਖ਼ਿਤ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਜਨਮੇਜਯਾ ਸੀ। ਜਨਮੇਜਯਾ ਤੋਂ ਤ੍ਰਸਦਸ੍ਯੂ, ਅਤੇ ਜਹਰੋ ਤੋਂ ਸੁਰਥਾ ਜਨਮਿਆ। ਸ਼੍ਰੁਤਸੇਨ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਵੀ ਨਾਮਿਤ ਹਨ। ਜਨਮੇਜਯਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਰਥਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਸਨ। ਸੁਰਥਾ ਤੋਂ ਵਿਦੂਰਥਾ, ਅਤੇ ਵਿਦੂਰਥਾ ਤੋਂ ਰਿਕਸ਼ਾ ਜਨਮਿਆ। ਦੂਜੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਤੋਂ ਭੀਮਸੇਨ, ਭੀਮਸੇਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਪ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਪ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਨੁ। ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਤੋਂ ਦੇਵਾਪੀ, ਵਾਹਲਿਕ ਅਤੇ ਸੋਮਦੱਤਾ ਹੋਏ। ਵਾਹਲਿਕ ਤੋਂ ਸੋਮਦੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਭੂਰੀ, ਭੂਰਿਸ੍ਰਵਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਲਾ ਹੋਏ। ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਨੂੰ ਭੀਸ਼ਮ ਜਨਮਿਆ, ਕਾਲਿਆ ਤੋਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਅਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦਵੈਪਾਇਨ (ਵਿਆਸ) ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਪਾਂਡੂ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਂਡੂ ਤੋਂ ਕੁੰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਜਨਮੇ। ਮਾਦ੍ਰੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਂਡੂ ਨੂੰ ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਹੋਏ। ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਸੌਭਦ੍ਰ (ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ) ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੀਖ਼ਿਤ ਜਨਮੇ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਜੋ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਵਿੰਧਿਆ, ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੁਤਕੀਰਤੀ, ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਤੇ। ਸਹਦੇਵ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਨ, ਨਕੁਲ ਤੋਂ ਸ਼ਤਾਨੀਕਾ, ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਹਿੰਬਾ ਤੋਂ ਘਟੋਤਕਚ ਜਨਮਿਆ। ਇਹ ਰਾਜੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ। ਸਭ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਆਪ ਹੀ ਹਰੀ ਹੈ—ਦੋਵਾਂ ਜਨਮਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਣ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਗਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰ ਸਾਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੇਵ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।" ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੇ ਨੁਸਖੇ, ਸਿੱਧ ਮੰਤਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਮਰੇ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਜਦੋਂ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਦ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਭੋਜਨ ਦੇਵੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇਕਰ ਉਹ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ। ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਜੌ, ਮੁਰਮੁਰੇ ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਉਬਲੇ ਤੇ ਠੰਡੇ ਕੀਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਿਆਸ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਸਟਾ, ਪਰਪਟਾ, ਕੋਸ਼ਿਰਾ, ਚੰਦਨ, ਉਦਿੱਚਿਆ ਅਤੇ ਨਾਗਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬੁਖਾਰ ਆਪਣੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੜਵਾ ਨੁਸਖਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੈਲ ਲਗਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵਮਨ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਾਸ਼ਟਿਕਾ, ਨਿਵਾਰਾ, ਲਾਲ ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੋਦਕਾ ਉਚਿਤ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਭੋਜਨ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੌ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ। ਮੂੰਗ, ਮਸੂਰ, ਚਣੇ, ਕੁਲਥ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਠ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਅਟਕਿਆ, ਨਰਕਾ, ਕਰਕੋਟਕਾ, ਕਟੋਲਵਕਾ, ਪਟੋਲਾ ਫਲ ਸਮੇਤ, ਨੀਮ, ਪਰਪਟਾ ਅਤੇ ਅਨਾਰ ਵੀ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਲਟੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚੰਗੀ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਖੂਨ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਢਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਠੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭੁੰਨੇ ਜੌ, ਗੇਂਹੂ, ਚਾਵਲ, ਦਾਲਾਂ, ਕੁਸ਼ਠ ਅਤੇ ਚਣੇ, ਮੂੰਗ ਆਦਿ ਭੋਜਨ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ; ਗੇਂਹੂ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਘੀ, ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਦ, ਬਲਦ ਦਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਭੋਜਨ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ; ਪੁਰਾਣਾ ਚਾਵਲ ਪੁਰਾਣੀ ਦਸਤ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੋਜਨ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਲੋਧਰਾ ਦੀ ਛਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪੇਟ ਦੇ ਗੰਢਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੇਂਹੂ, ਚਾਵਲ, ਮੂੰਗ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਖਦੀਰਾ, ਹਰੜ, ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਿਰਚ, ਜੰਗਲੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਨੀਮ, ਆਮਲਾ ਅਤੇ ਪਟੋਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੱਕ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਸੰਤਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।