ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਉੱਤਮ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਮਾ ਦੇ ਮਾਪ ਨੂੰ ਪਚੀਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਮੰਤੁ, ਜਾਜਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਯਨ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸ਼ੌਣਕ, ਪਿਪ੍ਪਲਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮੁੰਜਕੇਸ਼ ਆਦਿ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੱਠ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹਨ। ਧੰਨ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸੁਤੀ, ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ, ਅਗਨਿਵਰਚ, ਮਿਤ੍ਰਯੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾਯਨ ਆਦਿ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤਵ੍ਰਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਵਰਣੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾਯਨ ਆਦਿ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸੰਕਲਨ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਾ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਦਸ ਅਤੇ ਅੱਠ ਉਪਦੇਸ਼, ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਅਰੂਪ ਵੀ, ਸਗੁਣ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਛਾਣ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਅਗਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਅਗਨਿ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਗਨਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕੜ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਜ੍ਨ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਨਾਰਦਨ ਆਪ ਹੀ ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੋਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਰਿ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਵਰਗ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ, ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ, ਗਾਊਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੂੰ ਗਾਊਂ, ਪਿੰਡ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭੋਗ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਯਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਇਹ ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਆਖਿਆ – ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੱਕ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਪੰਜ ਲੱਖ ਦੇ ਅੱਧੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਾ ਪੁਰਾਣ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੈਸਾਖ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਦਮ ਪੁਰਾਣ ਤੇ ਇੱਕ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਗਾਊਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਗਾਊਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਯੁਗ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਤੇਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੁਰਾਣ ਰਚਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਦਾਤ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਧਨ-ਧਾਨ ਵਾਲੀ ਗਾਊਂ ਦੇਣ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਵਾਯਵੀਆ ਪੁਰਾਣ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਘਰਮਾ ਪੁਰਾਣ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ, ਸ੍ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਗਾਊਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਧਾਵਾ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇ ਉਲਲੇਖ ਨਾਲ ਬੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਹੈ। ਸਾਰਸਵਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੋ਷ਠਪਦ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ, ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ, ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮਹਾਨ ਕਲਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਪਚੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਨਾਰਦ ਪੁਰਾਣ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਗਾਊਂ ਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਸਮੇਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਗਨਿ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ, ਭਵ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪਾਊਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਆਦਰਯੋਗਯ ਗੁਰੂ ਸਮੇਤ, ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਰਣੀ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਰਥੰਤਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵਰਾਹ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰੀ ਦੀ ਕਥਾ, ਦੋਵੇਂ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਗਨੇਯ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਫਾਲਗੁਣ ਵਿੱਚ, ਤਿਲ ਤੇ ਗਾਊਂ ਸਮੇਤ, ਦੇਣ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਵਰਾਹ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਨੂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰ ਵਰਾਹ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਰੁੜ ਸਮੇਤ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਕੰਦ ਨੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਪੁਰਾਣ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੌਮ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੂਰਮ ਨੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਦੁਮਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੂਰਮ ਸਮੇਤ, ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੱਛੀ ਸਮੇਤ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ, ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਤਾਰਕਸ਼ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਰੁੜ ਦੀ ਕਥਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਹੰਸ ਸਮੇਤ, ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਠਕ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੀਰ ਖਵਾਉਣੀ, ਹਰ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਗਾਊਂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਪਿੰਡ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਰ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣਾ, ਗਾਊਂ, ਭੋਜਨ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ ਦੇਣ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਿਮਾ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਦਾਨ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਦੇਣੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖਸ਼, ਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।