ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅਜੇ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਅੱਠਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ “ਕ੍ਰਿਪਾ” ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬਦਲੀ ਹੋਈਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ, ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਇਹ ਨੌਵੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਨੌਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਬਣੀਆਂ। ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਖ੍ਯਾਤੀ ਆਦਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਅਾਹੀਆਂ। ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਅਵਸਰੀਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਰ ਰੋਜ਼, ਮੱਧ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖ੍ਯਾਤੀ ਤੋਂ ਧਾਤਾ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਜਨਮੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਵਿ਷्णੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਛਮੀ (ਸ਼੍ਰੀ) ਵੀ ਖ੍ਯਾਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਭੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਦੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁਕ। ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਤੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਹੋਏ। ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਪੌਰਨਮਾਸਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਅੰਗਿਰਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ੍ਰਮ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਸੀਨੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਹੁ ਹੋਏ। ਅਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਰਾਕਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਜਨਮੀਆਂ। ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਸੋਮਾ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਸਤਯਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਪਿਆਰ ਸਦਕਾ ਦੱਤੋਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਤੋਂ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਕਰਮਪਾਦਿਕਾ ਜਨਮੇ। ਸੰਨਤੀ ਅਤੇ ਕਰਤੁ ਤੋਂ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਾਲਿਖਿਲਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ—ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ, ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਜੋੜ ਜਿੰਨੇ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਰ੍ਜਾ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਗਾਤ੍ਰਉਰ੍ਧਵਬਾਹੁਕ, ਸਾਵਨਾ, ਆਲਘੁ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸੁਤਪਾ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ। ਪਾਵਕ, ਪਵਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਜਨਮੇ; ਸੁਆਹਾ ਤੋਂ ਅਗਨਿਜਾ ਹੋਏ; ਅਗਨਿਸਵਾਤ, ਵਰਹਿਸ਼ਦ, ਅਨਗਨਿ ਅਤੇ ਸਾਗਨਿ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਧਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਵੈਧਾਰਾ ਦੀ ਧੀ ਮੇਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਤਾਨ ਹੋਈ। ਹਿੰਸਾ, ਜੋ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਤਥਾ ਅਤੇ ਅਨ੍ਰਿਤਾ ਜਨਮੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ ਧੀ, ਭਯ ਅਤੇ ਨਰਕਾ ਹੋਏ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ, ਜੋ ਜੋੜੇ ਸਨ, ਜਨਮ ਲਏ। ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਹੋਈ; ਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਰੌਰਵ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਤੋਂ ਰੋਗ, ਬੁਢਾਪਾ, ਸ਼ੋਕ, ਤਰਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਨਮੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਾ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਉਸਦੀ ਰੋਹਣੀ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਭਵਾ, ਸ਼ਰਵਾ, ਈਸ਼ਾਨਾ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਭੀਮਾ, ਉਗ੍ਰਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਾਰਨ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਸਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਪੂਜਾ ਦੇ ਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਨ੍ਹਾਉਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਰਮ, ਸਵਾਇੰਭੂ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿ਷ਣੁ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਿ਷ਣੁ ਆਦਿ ਦੀ ਆਮ ਪੂਜਾ, ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਚ੍ਯੁਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਹਿਤ 'ਨਮਸ' ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਾਤਾ, ਵਿਧਾਤਾ, ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਖਜਾਨਿਆਂ ਨੂੰ; ਦੁਆਰ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਨਵੇਂ ਸਥਾਨ, ਸ਼ਕਤੀ, ਕੂਰਮਾ ਅਤੇ ਅਨੰਤਕਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਅਤੇ ਆਧਿਕਾਰ; ਅਧਰਮ ਆਦਿ, ਕਮਲ ਦਾ ਡੰਡ, ਪੰਖੜੀਆਂ, ਕੇਸਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁੱਛੀਆਂ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ, ਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ, ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਨੂੰ; ਵਿਮਲੋਤਕਰਸ਼ਿਨੀ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਹਵੀ, ਸਤ੍ਯ, ਈਸ਼ਾਨਾ, ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਸਨਮੂਰਤੀ; ਦੁਰਗਾ, ਗਿਰਾ, ਅੰਗਣ, ਖੇਤਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਿਰਦਾ, ਸਿਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਕਵਚ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ; ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਨਮਾਲਾ, ਲਛਮੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਗੁਰੂ; ਇੰਦਰ, ਅਗਨਿ, ਯਮ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਾਣੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਪੁਰਖ, ਅਜਨਮਾ, ਉਸਦੇ ਹਥਿਆਰ, ਵਾਹਨ, ਕਮਲ ਆਦਿ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਮ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਮੰਨੋ, ਫਿਰ ਮਹਾਕਾਲ, ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਣੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਗੁਰੂ, ਨਿਵਾਸ, ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ, ਧਰਮ ਆਦਿ; ਵਾਮਾ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਰੌਦ੍ਰੀ, ਕਾਲੀ, ਕਲਵਿਕਾਰਿਨੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਲਵਿਕਾਰਿਨੀ, ਬਲਪ੍ਰਮਥਿਨੀ, ਸਰਵਭੂਤਦਮਨੀ, ਮਦਨਉਨਮਾਦਿਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਸਨ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਾਂ, ਹੁੰ, ਹਾਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜੋ; ਹੌਂ ਸ਼ਿਵ ਲਈ, ਹਾਮ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹਾਮ ਈਸ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਿਹਰਿਆਂ ਲਈ। ਹ੍ਰੀਂ ਗੌਰੀ ਲਈ, ਗੰ ਗਣਾਂ ਲਈ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲਈ, ਚੰਡੀ, ਹ੍ਰਿਦਾ ਆਦਿ; ਸੂਰਜ, ਡੰਡਿਨ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਚੈਹਸ਼੍ਰਵਾ, ਆਰੁਣ, ਪ੍ਰਭੂਤ, ਵਿਮਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਵਿਚਕਾਰ, ਸਕੰਦਾ ਆਦਿ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੀਪਤਾ, ਸੁਕਸ਼ਮਾ, ਜਯਾ, ਭਦਰਾ, ਵਿਭੂਤੀ, ਵਿਮਲ, ਅਮੋਘਾ, ਵਿਦ੍ਯੁਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਤੋਮੁਖੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਆਸਨ—ਹੰ, ਖੰ, ਖ, ਸੋ, ਉਲਕਾ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ; ਹ੍ਰਾਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਸ, 'ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ', ਆਂ, ਅਤੇ 'ਹਿਰਦਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਸੂਰਜ, ਸ਼ਿਖਾ, ਅਗਨਿ, ਈਸ਼ਾ, ਅਸੁਰ, ਵਾਯੂ ਲਈ; ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵ—ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਲਈ; ਸ਼ਿਖਾ, ਹੁੰ—ਇਹ ਕਵਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਖ ਮਾਂ, ਨਿਵਾਸ ਅਰੱਕਾਸਤ੍ਰ, ਰਾਣੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਨਿਸ਼ਕੁਭਾ; ਸੋਮਾ, ਅੰਗਾਰਕ, ਬੁਧ, ਜੀਵ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ। ਰਾਹੂ, ਕੇਤੂ, ਤੇਜਸ, ਚੰਡਾ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਪੂਜਾ ਇਉਂ ਹੈ: ਆਸਨ, ਰੂਪ, ਮੂਲ, ਹ੍ਰਿਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਆਸਨ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਰੂਪ, ਰੋਂ, ਸ਼੍ਰੀਂ, ਸ਼੍ਰੀਂ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਹਰੀ; ਹ੍ਰੀਂ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹ੍ਰੀਂ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਲਈ, ਕਲੀਮ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲਈ, ਲੰਮੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਹ੍ਰਿਦਾ ਆਦਿ; ਸਭ ਨਾਲ, ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ, ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਯਾ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ, ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਹੋਏ।