ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਗੌਰਵਗਾਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਆਸਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿ਷্ণੁ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਵਸੁਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਵਕਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਮਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸਵ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਾ (ਮਹਾਦੇਵ) ਸਰਵੋਤਮ ਹਨ। ਪਰਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਵਤ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਰਥ, ਨਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਕੀ, ਸੰਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਐਰਾਵਤ, ਬਲਦਾਂ ਅਤੇ ਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਵ੍ਰਿਸ਼, ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ, ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਕ੍ਸ਼ ਰਾਜਾ ਹਨ। ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੈਹ੍ਸ਼੍ਰਵਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਸੁਧਨਵਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਪਦ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਤੁਮਾਨ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੇਵਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮਹਾਨ ਸਿਰਜਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਮਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਇੰਦ੍ਰਿਯਕ ਸਿਰਜਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਸਿਰਜਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ (ਅਡੋਲ) ਜੀਵ ਮੁੱਖ ਹਨ; ਤਿਰਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ ਸਿਰਜਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਸਿਰਜਣ ਉਚਾਈ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਤਵੀਂ ਨੀਵਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰਜਣ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਤਤਵਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਿਰਜਣਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ, ਬਦਲੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ ਇਹ ਨੌਵੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਨੌਂ ਸਿਰਜਣਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਖਿਆਤੀ ਆਦਿਕ, ਜੋ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਨ, ਭਰਿਗੁ ਆਦਿਕ ਨੇ ਵਿਆਹ ਲਈਆਂ। ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਸਿਰਜਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਣਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਸਿਰਜਣ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਧ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਸਿਰਜਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਿਆਤੀ ਅਤੇ ਭਰਿਗੁ ਤੋਂ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ, ਜੋ ਵਿ਷्णੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਵਾਧਾਈ ਗਈ। ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁਕ ਜਨਮੇ; ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਤੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਤੇ ਫਿਰ ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਜਨਮੇ। ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪੌਰਣਮਾਸਾ ਹੋਇਆ; ਸ੍ਰਮਿਤੀ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਤੇ ਕੁਹੁ ਜਨਮੇ। ਅਤ੍ਰਿ ਤੋਂ ਰਾਕਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਜਨਮੇ; ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਸੋਮਾ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਸਤਿਆ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੱਤੋਲੀ ਜਨਮੇ; ਪੁਲਹ ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਤੋਂ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਕਰਮਪਾਦਿਕਾ ਹੋਏ। ਸਨਨਤੀ ਤੇ ਕਰਤੁ ਤੋਂ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਾਲਿਖਿਲਿਆ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੋੜ ਜਿੰਨੇ। ਉਰ੍ਜਾ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਗਾਤ੍ਰਉਰ੍ਧਵਬਾਹੁਕ, ਸਾਵਨਾ, ਆਲਘੁ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸੁਤਪਾ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮੇ। ਪਾਵਕ, ਪਵਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਜਨਮੇ; ਸੁਆਹਾ ਤੋਂ ਅਗਨਿਜਾ, ਅਗਨਿਸ੍ਵਾਤ, ਵਰਹਿਸ਼ਦ, ਅਨਗਨਿ ਅਤੇ ਸਾਗਨਿ ਜਨਮੇ। ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਧਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਮੇਨਾ, ਜੋ ਵੈਧਾਰਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਹਿੰਸਾ, ਜੋ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਤਥਾ ਅਤੇ ਅਨ੍ਰਿਤ ਜਨਮੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਧੀ, ਭਯ ਅਤੇ ਨਰਕਾ ਜਨਮੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ, ਜੋ ਜੋੜੇ ਸਨ, ਜਨਮੇ। ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਤਯੂ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਨਮਿਆ; ਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰੌਰਵ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਮ੍ਰਿਤਯੂ ਤੋਂ ਰੋਗ, ਬੁਢਾਪਾ, ਸ਼ੋਕ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਨਮੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਮ ਪਾਇਆ। ਭਵ, ਸ਼ਰਵ, ਈਸ਼ਾਨ, ਪਸ਼ੁਪਤਿ, ਭੀਮ, ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸ਼ੰਭੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਆਈਆਂ, ਜੋ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿ਷्णੁ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਦਿਕ ਦੀ ਆਮ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਚ੍ਯੁਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ 'ਨਮਸ' ਆਖ ਕੇ ਪੂਜੇ। ਧਾਤ੍ਰ, ਵਿਧਾਤ੍ਰ, ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ, ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ, ਦੁਆਰ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਨਵੇਂ ਸਥਾਨ, ਸ਼ਕਤਿ, ਕੂਰਮਾ ਅਤੇ ਅਨੰਤਕਾ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ; ਅਧਰਮ ਆਦਿਕ, ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡ, ਪੰਖੜੀਆਂ, ਕੇਸਰ ਅਤੇ ਮੱਧ ਦੀ; ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੇਦਾਂ, ਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ, ਸਤਵ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ; ਵਿਮਲੋਤਕਰਸ਼ਿਨੀ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਹਵੀ, ਸਤਿਆ, ਈਸ਼ਾਨਾ, ਅਨੁਗ੍ਰਹਾ ਅਤੇ ਸਨਮੂਰਤੀ, ਦੁਰਗਾ, ਗਿਰਾ, ਅੰਗਣ, ਖੇਤਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿਕ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਿਲ, ਸਿਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਕਵਚ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ; ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਕਉਸਤੁਭ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਮਾਲਾ, ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਗੁਰੂ; ਇੰਦਰ, ਅਗਨਿ, ਯਮ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪਾਣੀ, ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਤ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਅੰਤਹੀਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਜਨਮਾ, ਉਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰ, ਵਾਹਨ, ਕਮਲ ਆਦਿਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਮ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਨੰਦਿਨ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਹਾਕਾਲ, ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਚ, ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ, ਗੁਰੂ, ਨਿਵਾਸ, ਸ਼ਕਤਿ ਆਦਿਕ, ਧਰਮ ਆਦਿਕ; ਵਾਮਾ, ਜੇਠਾ, ਰੌਦ੍ਰੀ, ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਕਲਵਿਕਾਰੀਣੀ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਲਵਿਕਾਰੀਣੀ, ਬਲਪ੍ਰਮਥਿਨੀ, ਸਰਵਭੂਤਦਮਨੀ, ਮਦਨਉਨਮਾਦਿਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਸਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।