ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਲੋਮਾ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ, ਦੋਵੇਂ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੀ ਧੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਅਾਹ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਮਿਲੀਅਨ ਨਿਵਾਤਕਵਚ ਸਨ। ਤਾਮ੍ਰਾ ਨੇ ਛੇ ਧੀਆਂ ਜਣੀਆਂ: ਕਾਕੀ, ਸ਼ਵੇਨੀ, ਭਾਸਿਆ, ਗ੍ਰਿਧ੍ਰਿਕਾ, ਸ਼੍ਰੁਚਿ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਕਾਂ, ਹੋਰ ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਤਾਮ੍ਰਾ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਊਠ, ਅਰੁਣ ਅਤੇ ਗਰੁੜਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਵਿਨਤਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ, ਅਤੇ ਸੁਰਸਾ ਤੋਂ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕਦਰੂ ਤੋਂ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ, ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੰਤਧਾਰੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਗਾਂ, ਭੈਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਆਏ। ਇਰਾ ਤੋਂ ਘਾਹ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਉਪਜੇ। ਖਸਾ ਤੋਂ ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਧੂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਹੋਏ। ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ (ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਚਲਾਇਤ) ਕਸ਼੍ਯਪ ਰਾਹੀਂ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਦਿਤੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੋ ਕੇ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ੁਕ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕੇ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਸੁੱਤੀ, ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦੇ ਗਰਭ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਗਰਭ ਨੂੰ ਫਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਰੁਤ ਉਪਜੇ—ਇੱਕਵੰਜਾ, ਜੋ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਹਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਪృਥੁ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ। ਹਰੀ ਸਭ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣੇ। ਦੋਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਵਣ, ਅਤੇ ਸੂਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਵਾਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਵਕ, ਮਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸਵ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼, ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ), ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਮਵਤ, ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਰਥ, ਨਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਕੀ, ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜਾ ਮੂਖ ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਏਰਾਵਤ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਬਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਵ੍ਰਿਸ਼, ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ, ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੈਹਸ਼੍ਰਵਾਸ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਨਵਾ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਪਦ, ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਤੁਮਾਨ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਹਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਮਨ ਦੀ ਰੂਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਐੰਦ੍ਰਿਯਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਜੀਵ ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਪਰ ਵਧਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ, ਅਰਥਾਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਹੇਠਾਂ ਵਧਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ, ਅਰਥਾਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਤਵਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਦੋਵਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ, ਬਦਲੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੌਵੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਖਿਆਤੀ ਆਦਿਕ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਦਿਕ ਨੇ ਵਿਆਹੀਆਂ। ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਆਵਸ਼ਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖਿਆਤੀ ਤੋਂ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਦੋ ਦੇਵਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਅਰਥਕਲਿਆਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਦੇ ਦੋ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁਕ। ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਤੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ। ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪੌਰਨਮਾਸਾ ਹੋਏ। ਸ੍ਰੁਤੀ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਹੁ ਹੋਏ। ਅਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਰਾਕਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਤੀ, ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਤੋਂ ਸੋਮਾ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਦत्तਾਤ੍ਰੇਯ ਜਣੇ। ਪੁਲਸਤਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਦੱਤੋਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਖ਼ਮਾ ਤੋਂ ਸਹਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਕਰਮਪਾਦਿਕਾ ਜਣੇ। ਸਨਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ ਤੋਂ ਬਾਲਿਖਿਲਯ, ਜੋ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਜੋੜ ਬਰਾਬਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਰਜਾ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਗਾਤ੍ਰਉਰਧਵਬਾਹੁਕ, ਸਵਨਾ, ਆਲਘੁ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸੁਤਪਾ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪਾਵਕ, ਪਵਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਸਵਾਹਾ ਤੋਂ ਅਗਿਨਿਜਾ ਹੋਏ। ਅਗਿਨਿਸ੍ਵਾਤ, ਵਰਹਿਸ਼ਦ, ਅਨਗਿਨਿ ਅਤੇ ਸਾਗਿਨਿ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਵਧਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਵੈਧਾਰਾ ਦੀ ਧੀ ਮੇਨਾ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਤਥਾ ਅਤੇ ਅਨ੍ਰਿਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਧੀ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ, ਭਯ ਅਤੇ ਨਰਕਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ, ਜੋ ਜੋੜੇ ਸਨ, ਜਣੇ। ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਤਯੂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਰੌਰਵ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਮ੍ਰਿਤਯੂ ਤੋਂ ਰੋਗ, ਬੁਢਾਪਾ, ਸ਼ੋਕ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਣੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਰੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਭਵ, ਸ਼ਰਵ, ਈਸ਼ਾਨ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਭੀਮ, ਉਗ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਦਕਸ਼ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਸਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਚਲ ਪਈ। ਇਹ ਕਰਮ, ਜੋ ਸਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਮ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਚੁਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ 'ਨਮਸ' ਉਚਾਰ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰੇ।