ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਅੰਸ਼ੁ ਵੀ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਬਹੁਪੁਤ੍ਰ ਨਾਮਕ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਵਿਦਿਉਤ ਤੋਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਯੰਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼੍ਵ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਿਤੀ ਤੋਂ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਹਿਰਣਯਾਖ੍ਯ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸਿੰਹਿਕਾ ਨਾਮਕ ਧੀ ਵੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਵਾਹ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਰਹੂ ਆਦਿਕ ਸੈੰਹਿਕੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਅਨੁਹ੍ਰਾਦ, ਹ੍ਲਾਦ, ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦ (ਜੋ ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਭਕਤ ਸਨ) ਅਤੇ ਸੰਹ੍ਰਾਦ। ਹ੍ਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹ੍ਰਦ, ਅਤੇ ਹ੍ਰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ, ਸ਼ਿਬੀ ਅਤੇ ਆਸਕਲ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰੋਚਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਬਲੀ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਬਾਣਾ ਨੇ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਰ ਪਾਇਆ ਕਿ “ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਾਂਗਾ।” ਹਿਰਣਯਾਖ੍ਯ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਬ੍ਰਾਸੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਦ੍ਵਿਮੂਰਧਾ, ਸ਼ੰਕੁਰਾ ਅਤੇ ਆਰਯਾ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਦਨੁ ਤੋਂ ਵੀ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਸ੍ਵਰਭਾਨੁ ਦੀ ਧੀ ਪ੍ਰਭਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੁਲੋਮਨ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਚੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਦਾਨਵੀ, ਹਯਸ਼ਿਰਾ, ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਵਾਰ੍ਸ਼ਪਰਵਣੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਪੁਲੋਮਾ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ, ਦੋਵੇਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਮਿਲੀਅਨ ਨਿਵਾਤਕਵਚ ਹੋਏ। ਤਾਮ੍ਰਾ ਦੀਆਂ ਛੇ ਧੀਆਂ—ਕਾਕੀ, ਸ਼ਵੇਨੀ, ਭਾਸਿਆ, ਗ੍ਰਿਧ੍ਰਿਕਾ, ਸ਼੍ਰੁਚਿ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵਾ—ਹੋਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਾਂ, ਹੋਰ ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਤਾਮ੍ਰਾ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਊਠ, ਅਰੁਣ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਵੀ ਜਨਮੇ। ਵਿਨਤਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਰੁਣ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਸੁਰਸਾ ਤੋਂ ਸੱਪ, ਅਤੇ ਕਦਰੂ ਤੋਂ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ—ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ ਅਤੇ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਆਦਿ—ਜਨਮੇ। ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੰਦਧਾਰੀ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਗਾਂ, ਭੈਂਸਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਹੋਏ। ਇਰਾ ਤੋਂ ਘਾਹ ਤੇ ਬੂਟੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਖਸਾ ਤੋਂ ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ। ਅਰਿਸ਼੍ਟਾ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ—ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਦਿਤੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਕੇ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਈ। ਉਸਨੇ ਇਚਛਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ ਜੋ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕੇ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਸੁੱਤੀ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਗਰਭ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਰੁਤ—ਇਕਵੰਜਾ (ਇਕਵੰਜੀ) ਪੰਜਵੰਜਾ ਮਰੁਤ—ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਇਕਵੰਜ ਸਾਥੀ ਬਣੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਪૃਥੁ ਦਾ ਅਭਿਛੇਕ ਕਰਕੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ। ਹਰੀ (ਵਿਸ਼੍ਣੂ) ਸਭ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁ ਬਣੇ। ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਵਣ, ਅਤੇ ਸੂਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਵਕ, ਮਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸਵ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ), ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਮਵਤ, ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਜਾ ਹਨ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਰਥ, ਨਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਕੀ, ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕ੍ਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਏਰਾਵਤ, ਬਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਵ੍ਰਿਸ਼, ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ, ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਕ੍ਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਚੈਸ਼੍ਰਵਾਸ, ਰਾਖਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਨਵਾ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਪਦ, ਅਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਕੇਤੁਮਾਨ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੁਖ੍ਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭੂਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੀਜੀ ਮਨੋਮਯ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਇੰਦ੍ਰਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਜੀਵ ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸਤ੍ਰੋਤਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਉਤਪੱਤੀ ਉਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਉਤਪੱਤੀ ਅਧਸ੍ਰੋਤਸ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ ਉਤਪੱਤੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਤਵਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਤਿਕ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਤਿਕ, ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ ਇਹ ਨੌਵੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਕਾਰਣ ਬਣੇ। ਖ੍ਯਾਤੀ ਆਦਿਕ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਨੇ ਵਿਆਹੀਆਂ। ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਆਵਸ਼ਕਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਣਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਰ ਰੋਜ਼, ਮੱਧ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਥੇ ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਸਦਾ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖ੍ਯਾਤੀ ਤੋਂ ਧਾਤਾ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼੍ਰੀ (ਜੋ ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਆਰਾਧਿਤ ਹੈ) ਹੋਈ। ਧਾਤਾ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਦੇ ਦੋ-ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁਕ। ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਤੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਹੋਏ। ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਪੌਰਣਮਾਸਾ, ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਹੁ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਅਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਰਾਕਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਤੀ, ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਤੋਂ ਸੋਮਾ, ਦੁਰਵਾਸਾ, ਅਤੇ ਜੋਗੀ ਦत्तਾਤ੍ਰੇਯ ਜਨਮੇ। ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਦਤੋਲੀ, ਪੁਲਹ ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਤੋਂ ਸਹਿਸ਼ਣੁ ਤੇ ਕਰਮਪਾਦਿਕਾ ਹੋਏ। ਸਨ੍ਨਤਿ ਤੇ ਕ੍ਰਤੁ ਤੋਂ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਲਿਖਿਲ੍ਯ, ਜੋ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਜੋੜ ਜਿੰਨੇ ਛੋਟੇ ਸਨ, ਜਨਮੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਵੰਸ਼, ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਕਥਾਵਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ।