ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅੰਡਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਜਨਮੇ। ਇਹ ਹੀਰਾ-ਸਵਰੂਪ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ—ਇੱਕ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਣਿਆ, ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਧਰਤੀ। ਦੋਨਾਂ ਅੱਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤੈਰਦਾ ਹੋਇਆ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਇਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਂ, ਮਨ, ਬੋਲੀ, ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦਿੱਤੇ। ਬਿਜਲੀ, ਗੜਗੜਾਹਟ, ਬੱਦਲ, ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਧਨੁਸ਼—all ਇਹ ਉਸ ਨੇ ਬਣਾਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵਰਸ਼ਾ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਯਜਨਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਬਣਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਧਿਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੰਤਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰਿ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤਾਂ ਨੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਚਲਾਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੁਰਸ਼ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਤੁਸ਼ਿਤ ਦੇਵਤੇ ਫਿਰ ਆਦਿਤੀ ਤੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਰਾਹੀਂ ਜਨਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਸ਼ਕ੍ਰ, ਤਵਸ਼ਟਾ, ਧਾਤਾ, ਅਰਯਮਨ, ਪੂਸ਼ਣ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਸਵਿਤਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਭਗਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਵੈਵਸਵਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ੁ ਵੀ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸੋਲਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਬਹੁਪੁਤ੍ਰ ਦੇ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਤੋਂ ਹੋਈਆਂ। ਪ੍ਰਤਿਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਿਤੀ ਤੋਂ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ ਜਨਮੇ। ਸਿੰਹਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਧੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਨੇ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹੁ ਆਦਿ ਸਿੰਹਿਕੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਅਨੁਹਲਾਦ, ਹਲਾਦ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ (ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਗਤ ਸੀ), ਅਤੇ ਸੰਹਲਾਦ। ਹਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹ੍ਰਦ, ਅਤੇ ਹ੍ਰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ, ਸ਼ਿਬੀ ਅਤੇ ਆਸਕਲ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰੋਚਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਲੀ ਜਨਮਿਆ। ਬਲੀ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਬਾਣਾ ਨੇ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਵਰ ਮੰਗਿਆ: “ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਰਹਾਂ।” ਇਹੀ ਵਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਸੰਬਰਾਸੁਰ, ਸ਼ਕੁਨੀ, ਦਵਿਮੂਰਧਾ, ਸ਼ੰਕੁਰਾ, ਆਰਯਾ। ਦਾਨੁ ਤੋਂ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਸਵਰਭਾਨੁ ਦੀ ਧੀ ਪ੍ਰਭਾ ਅਤੇ ਪੁਲੋਮਾਨ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਚੀ ਸੀ। ਉਪਦਾਨਵੀ, ਹਯਸ਼ਿਰਾ, ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਵਾਰਸ਼ਪਰਵਣੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੁਲੋਮਾ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ, ਦੋਵਾਂ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਪਤਨੀਆਂ ਬਣੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਵੰਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਮਿਲੀਅਨ ਨਿਵਾਤਕਵਚ ਦਾਨਵ ਹੋਏ। ਤਾਮਰਾ ਦੀਆਂ ਛੇ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਕਾਕੀ, ਸ਼ਵੇਨੀ, ਭਾਸਿਆ, ਗ੍ਰਿਧ੍ਰਿਕਾ, ਸ਼ਰੁਚਿ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਾਂ, ਹੋਰ ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਤਾਮਰਾ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਊਠ, ਅਰੁਣ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਵੀ ਜਨਮੇ। ਵਿਨਤਾ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸੁਰਸਾ ਤੋਂ ਨਾਗ ਜਨਮਿਆ। ਕਦਰੂ ਤੋਂ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ—ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਆਦਿ। ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੰਦਧਾਰੀ ਜੀਵ, ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਗਾਂ, ਭੈਂਸ ਤੇ ਹੋਰ ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ, ਅਤੇ ਇਰਾ ਤੋਂ ਘਾਹ ਤੇ ਪੌਦੇ ਹੋਏ। ਖਸਾ ਤੋਂ ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ। ਅਰਿਸ਼ਟਾ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ ਹੋਏ—ਕਈ ਅਡੋਲ ਤੇ ਕਈ ਚਲਣ ਵਾਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਦਿਤੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆ ਕੇ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ ਜੋ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕੇ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਸੁੱਤੀ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਰੁਤ—ਇਕਵੰਜਾ (51) ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਜੋਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਜਨਮੇ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਥੁ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਦਿੱਤੇ। ਹਰੀ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣਿਆ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਰਵਣ, ਸੂਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਵਾਸੁਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਵਕ, ਮਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸਵ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼, ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਮਵਤ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਰਥ, ਨਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਕੀ, ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਸ਼ਕ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ, ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਏਰਾਵਤ, ਗਾਂ-ਬਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਵ੍ਰਿਸ਼, ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਕਸ਼, ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਚੈਹਸ਼ਰਾਵਾਸ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਨਵਾ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਪਦ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਤੁਮਾਨ ਰੱਖਵਾਲੀ ਹਨ। ਅਗਨਿ ਨੇ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ—ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ, ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੂਤ ਰਚਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੀਜੀ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਂਦ੍ਰਿਯਕ ਰਚਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਜੀਵ ਮੁੱਖ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸ ਰਚਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਉਪਰ ਵਧਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਹੇਠ ਵਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁਗਾਂ, ਵੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।