ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਆਂਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਭੋਗਵਿਲਾਸ ਜਾਂ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਸਪਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਜਬਰ ਜਾਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਇਕਾਂਤ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਗਲ, ਪੀੜਤ, ਬੱਚਾ ਜਾਂ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੰਨਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖਿਆ ਸਮਾਨ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਪਸ ਕਰੇ। ਜੇਕਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਮਾਨ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਗਵਾਹ ਵਾਲੇ ਕਰਜ਼ ਜਾਂ ਲੈਣ-ਦੇਣ 'ਤੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਵਿਆਜ ਇੱਕ ਅੱਸੀਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗਵਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਰ ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸੱਤਰ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੱਠ ਗੁਣਾ, ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਚਾਰ, ਕਪੜਿਆਂ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਆਜ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਲਈ ਦਸ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਵਾਲੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਈ ਵੀਹ ਤੱਕ ਵਿਆਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਿਆਜ ਤੈਅ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਾਜਾ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਲਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਿਰੁੱਧ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਵਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਭਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਅੱਗੇ, ਅਗਨਿ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਜ਼ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲੈਪਸਾਰ ਕਰਜ਼ ਵਾਪਸ ਕਰੇ। ਪਰ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਮਿਲੇ ਪੈਸੇ ਦਾ ਦਸ ਫੀਸਦੀ ਦੇਵੇ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਜ਼ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਵਧੀਆ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰੇ। ਜਾਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਗਰੀਬ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਰਜ਼ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਰਜ਼ ਚੁਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਵਲੋਂ ਪੈਸਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੈਸਾ ਵਿਚੌਲੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵਿਆਜ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਜਿਸਨੇ ਵਾਰਸਤ ਵਿੱਚ ਜਾਇਦਾਦ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਜ਼ ਚੁਕਾਏਗਾ। ਜਿਸਨੇ ਮਾਲਕਾਨਾ ਹੱਕ ਲਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਜ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜਾਇਦਾਦ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਚੁਕਾਏ। ਪਰ, ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਲਈ। ਘਰੇਲੂ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਜੇਕਰ ਔਰਤ ਗਵਾਲਣ, ਪਹਲਵਾਨਣ, ਨਾਚਣ ਵਾਲੀ, ਧੋਬਣ, ਸਿਕਾਰੀਣ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਪਤੀ ਨੇ ਹੀ ਚੁਕਾਉਣੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਪਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਕੇਲੀ ਕਰਜ਼ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹੀ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਗੇ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਔਰਤ ਉਸ ਕਰਜ਼ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਪਿਤਾ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ, ਮਰ ਗਿਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪੋਤਾ, ਜੇਕਰ ਗਵਾਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਕਰਜ਼ ਚੁਕਾਉਣਗੇ। ਪਰ, ਸ਼ਰਾਬ, ਜੂਆ, ਜੁਰਮਾਨਾ, ਟੈਕਸ ਜਾਂ ਐਸੀਆਂ ਖਰਚਾਂ ਜਾਂ ਬੇਮਕਸਦ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਰਜ਼ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਭਰਾ, ਪਤਨੀ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਕਰਜ਼ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਡਿਵਾਈਡ (ਅਵਿਭਾਜਿਤ) ਪਰਿਵਾਰ ਵਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗਲਤ ਜਮਾਨਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਜਮਾਨਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਰਜ਼ ਚੁਕਾਉਣਗੇ। ਜਿੱਥੇ ਜਮਾਨਤ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਜਮਾਨਤਦਾਰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ਼ ਜੋ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਗੇ। ਜੇਕਰ ਕਈ ਜਮਾਨਤਦਾਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਸਾ ਦੇਣਗੇ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੁਗਤਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਮਾਨਤਦਾਰ ਨੇ ਜੇਕਰ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਔਰਤ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਲਈ ਵੀ ਦੋ ਗੁਣਾ, ਕਪੜਿਆਂ ਲਈ ਚਾਰ ਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸੀ ਨਿਯਮਤ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੋ ਗੁਣਾ ਪੈਸਾ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖਿਆ ਸਮਾਨ ਜ਼ਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਿਰਵੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਮੂਲ ਦੇ ਫਲ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਗਿਰਵੀ ਚੁਪਚਾਪ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਆਜ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਲਾਭ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖਿਆ ਸਮਾਨ ਨਸ਼ਟ ਜਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਜਾਂ ਪੈਸਾ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਚਰਨ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਸਮਾਨ ਵਿਆਜ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਸੱਚਾਈ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਸਮਾਨ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗਿਰਵੀ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੰਡ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਗਿਰਵੀ ਮੁੜ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੀਮਤ ਤੈਅ ਹੋਈ ਸੀ ਜਾਂ ਮੂਲ ਕੀਮਤ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਜ ਦੇ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ, ਜੇਕਰ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਗਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਵੇਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਰਜ਼ ਗਿਰਵੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਗਿਰਵੀ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੇ, ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਰੱਖ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਮਾਨਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਚੋਰ ਵਲੋਂ ਸਮਾਨ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੱਭ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਕਰਕੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਸਮਾਨ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਰ ਭਰ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਆਜ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਅਮਾਨਤ ਜਾਂ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖੇ ਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਅੱਗੇ ਅਗਨਿ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਦਾਨੀ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸਿੱਧੇ-ਸਾਧੇ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਕਤੀ, ਪੰਜ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਜਾਂ ਗਵਾਹ (ਪੰਜ ਜਾਂ ਤਿੰਨ, ਜਾਤੀ ਅਨੁਸਾਰ), ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਗਵਾਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਔਰਤਾਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਬੱਚੇ, ਜੂਆਰੀ, ਨਸ਼ੇੜੀ ਜਾਂ ਪਾਗਲ, ਦੋਸ਼ੀ, ਅਦਾਕਾਰ, ਨਾਸਤਿਕ, ਜਾਲਸਾਜ਼, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ, ਉਹ ਯੋਗ ਗਵਾਹ ਨਹੀਂ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ, ਪਤਿਤ, ਚੁਟੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਥੀ, ਸੰਗੀ, ਦੁਸ਼ਮਣ, ਚੋਰ, ਗਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਾਂ ਚੋਰੀ, ਬਦਸਲੂਕੀ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਗਵਾਹ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਗਵਾਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ "ਚੁੱਪ ਦਾ ਕਰਜ਼" ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਛਿਆਲੀਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮੰਦ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਧਰਮ ਨੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਕਰਜ਼, ਜਮਾਨਤ, ਅਮਾਨਤ ਅਤੇ ਗਵਾਹੀ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ, ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਫ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।