ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਆਗਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਾਜਬ ਭੁਗਤਾਨ ਲਵੇ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਮਾਮਲੇ ਰਿਪੋਰਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਆਂਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਨੂੰ ਹੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਬੂਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਗਵਾਹੀ, ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਗਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਗਨਿ ਪਰਖ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਮ੍ਹਾਂ, ਸਵੀਕਾਰ ਅਤੇ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਨਵਾਂ ਮਾਮਲਾ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜਮੀਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਵੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਕਬਜ਼ਾ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਜਾਇਦਾਦ ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਹੀ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਗਿਰਵੀ, ਹੱਦਬੰਦੀ, ਜਮ੍ਹਾਂ, ਜਾਂ ਅਚਲ ਜਾਇਦਾਦ 'ਤੇ ਨਹੀਂ। ਰਾਜਾ, ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਜਮ੍ਹਾਂ, ਗਿਰਵੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧਤ ਮਾਲ 'ਤੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਪਾਰ ਕਰੇ ਜਾਂ ਦੁਰਵਿਅੋਗ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਜੋ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲਿਆ ਮਾਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਵਾਪਸ ਕਰੇ; ਜੇ ਵਾਧੂ ਲਾਭ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਸਬੂਤ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਬੂਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਸਿਰਫ ਪਵਿੱਤਰ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਹੀ ਕਬਜ਼ਾ ਵਾਜਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਗਲਤ ਸਬੂਤ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਾਜਬ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਉਸ 'ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪੋਤਾ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਹੱਕ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਖਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਤੋਂ ਹਿੱਸਾ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੇਕਰ ਸਬੂਤ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਾਜਬ ਨਹੀਂ; ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜਾਂ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਵਪਾਰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਵਪਾਰ ਔਰਤ, ਰਾਤ, ਨਿੱਜੀ ਕਮਰੇ, ਬਾਹਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ, ਮੱਦੇ, ਪਾਗਲ, ਪੀੜਤ, ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਵਾਜਬ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਗਿਰਵੀ ਦੀ ਲੜੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੂੰ ਗਿਰਵੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇਵੇ। ਜੇਕਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਨ ਕੀਮਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ; ਚੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੋਰੀ ਹੋਈ ਜਾਇਦਾਦ, ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰੇ। ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਵਿਆਜ ਇੱਕ-ਅੱਸੀਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਜੇ ਗਾਰੰਟਰ ਹੋਵੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਾਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸੱਤਰ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਠ ਗੁਣਾ, ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਕਪੜੇ, ਅਨਾਜ, ਸੋਨੇ ਲਈ ਦੋ ਗੁਣਾ। ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਲਈ ਦਸ, ਪਰਦੇਸ ਲਈ ਵੀ ਵੀਹ; ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਜੋ ਵਿਆਜ ਤੈਅ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਾ ਜੇਕਰ ਦਾਅ ਲਾਗੂ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੋ ਰਾਜਾ 'ਤੇ ਜਬਰ ਕਰਕੇ ਲਾਗੂ ਕਰੇ, ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੈਸਾ ਦੇਵੇ। ਇਥੇ ਅਗਨਿ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਰਜ਼ਦਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੈਸਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰੇ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ। ਕਰਜ਼ਦਾਰ, ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲਿਆ ਪੈਸੇ ਦਾ ਦਸ ਫੀਸਦੀ ਵਾਪਸ ਕਰੇ; ਜੇਕਰ ਪੂਰਾ ਪੈਸਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਧੀਆ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਪੰਜ ਫੀਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌ ਦੇਵੇ। ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਦਾ ਗਰੀਬ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਜ਼ੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੇ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਏ। ਜੇਕਰ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਭੁਗਤਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਮਧਸਥਤਾ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਆਜ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ, ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਵੇ; ਜਾਇਦਾਦ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ; ਪੁੱਤਰ, ਜੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਵੇ। ਪਰ, ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ; ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ; ਘਰ ਦੀ ਲੋੜ ਲਈ, ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਪਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ—ਗਵਾਲਣ, ਜ਼ੋਰਾਵਰ, ਨਾਚਣ, ਧੋਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆ—ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆ ਕਰਜ਼ਾ, ਚਾਹੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਅਲੱਗ, ਉਹ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਦੇਵੇ; ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਪਿਤਾ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ, ਮਰ ਗਿਆ ਜਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪੋਤਾ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਗਵਾਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸ਼ਰਾਬ, ਜੂਆ, ਜੁਰਮਾਨਾ, ਟੈਕਸ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਪੈਸਾ, ਜਾਂ ਨਿਰਰਥ ਦਾਨ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਭਰਾਵਾਂ, ਪਤੀਆਂ, ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਰੰਟੀ ਵਾਲਾ ਕਰਜ਼ਾ, ਜੇਕਰ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਹਾਜ਼ਰੀ, ਗਾਰੰਟੀ ਜਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ, ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਯਤ ਹੈ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਗਲਤ ਗਾਰੰਟੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਲਤ pledge ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ। ਜਿੱਥੇ ਗਾਰੰਟੀ ਜਾਂ surety ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਗਾਰੰਟਰ ਮਰ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ 'ਤੇ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ ਜਿੰਨੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦੇ। ਜੇਕਰ ਬਹੁਤ ਗਾਰੰਟਰ ਹੋਣ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਸਾ ਦੇਣ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਗਾਰੰਟਰ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ; ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਔਰਤ, ਪਸ਼ੂ, ਅਨਾਜ ਲਈ ਦੋ ਗੁਣਾ; ਕਪੜੇ ਲਈ ਚਾਰ ਗੁਣਾ; ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਆਠ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ। ਗਿਰਵੀ, ਜੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਨਾ ਵਾਪਸ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਇਦਾਦ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ; ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੁਆਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਜੇ ਫਲ ਲਈ ਵਰਤੀ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਲੁਕਾਈ ਜਾਂ ਵਰਤੀ ਗਿਰਵੀ 'ਤੇ ਵਿਆਜ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਲਾਭ ਹੋਵੇ; ਜੇਕਰ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ, ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੁਆਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੋ pledge ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਜਾਇਦਾਦ ਜਾਂ pledge ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਜਾਇਦਾਦ, ਚਾਲ-ਚਲਣ ਜਾਂ security ਲਈ pledge ਹੋਵੇ, ਵਿਆਜ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ; ਸੱਚਾਈ ਲਈ pledge ਹੋਵੇ, ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ। ਜਦੋਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇ, pledge ਛੱਡਣੀ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ। ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਲੈਣ ਵਾਲਾ pledge ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦਾ। pledge ਦੀ ਕੀਮਤ ਜਾਂ ਮੂਲ ਕੀਮਤ, ਵਿਆਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਰਹੇ; ਜਾਂ, ਜੇਕਰ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕੇ, ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ 'ਚ ਵੇਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਆਂਕ, ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਚ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਗਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਨਿਆਂਕਤਾ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਮੰਨਿਆ।