ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੋਨਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਾਣੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਲਾਲਚ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਮਾਮਲੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਮੂਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਨਿਆਂ ਦੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਤੋਂ। ਸ਼ੱਕ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ, ਅਸਲ ਹੱਕ ਦੇ ਵੇਖਣ ਤੋਂ। ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾ ਬਿਆਨ ਦਾਅਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਲਟ-ਦਾਅਵਾ। ਅਸਲ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਕਾਰਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੋ ਰਾਹ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਜ਼ਾ, ਦੇਣਾ, ਨਾ ਦੇਣਾ, ਕਿਸ ਨੇ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕੀ; ਦੇਣਾ, ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ ਦੇ, ਉਸਨੂੰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਉਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵਪਾਰੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੋਂ ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਆਂਕ ਮਾਮਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਵਸਤੂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇ ਕੇ ਮੁੜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ‘ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮਿਲਿਆ’ ਵਿਵਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਇਹ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਜਾਂ ਲੈਣ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਜੇ ਤਨਖਾਹ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਇਹ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੁੰਮੀ ਜਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਵਸਤੂ ਲੱਭ ਕੇ ਜਾਂ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਵੇਚ ਦੇਵੇ, ਇਹ ਦੂਜੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਬੇਇਜਾਜਤ ਵਿਕਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਵੇਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਭੁਗਤਾਨ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਇਹ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਖਰੀਦਦਾਰ ਕੀਮਤ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੁਕਸ ਵਾਲੀ ਸਮਝੇ, ਇਹ ਗਲਤ ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਥੀਆਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਠਹਿਰਾਏ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਟੁੱਟੇ, ਇਹ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੀਮਾ, ਬੰਦ, ਖੇਤ ਦੀ ਹੱਦ ਜਾਂ ਬੰਜਰ ਤੇ ਕਾਬਿਲ-ਕਾਸ਼ਤ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਉੱਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਜੋੜੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਜਦ ਪੁੱਤਰ ਵੰਸ਼ਜ ਸਮਪਤੀ ਵੰਡਣ ਲਈ ਵੰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵਾਰਸਤ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਕੁਝ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਇਹ ਹਿੰਸਕ ਕਰਤੂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੇਸ਼, ਜਾਤ ਜਾਂ ਕੁਲ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਭਰੀ ਗੱਲ ਕਰੇ, ਇਹ ਬੋਲ-ਬਦਸਲੂਕੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਅੱਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਹਿੰਸਾ ਹੈ। ਪਾਸਿਆਂ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੂਆ ਖੇਡਣਾ ਜੂਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ-ਜੂਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਮਾਮਲਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਤਹਿ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਵੇ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਸੌ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਠਾਰਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਸੌ ਸੌ ਉਪਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਆਂਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਨਿਆਂਧੀਸ਼ ਲਵੇ ਜੋ ਮਿੱਤਰ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਾ ਕਰਦੇ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋਣ। ਜੇਕਰ ਨਿਆਂਧੀਸ਼ ਹਾਲਾਤ ਕਰਕੇ ਮਾਮਲਾ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਜੋ ਮਨ, ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਡਰ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਆਂਧੀਸ਼ ਨਾ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਜੇ ਨਿਆਂਧੀਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਸਮੂਹਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਏ ਜਾਂ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਦੰਡ ਮਿਲੇ, ਜੇ ਉਹ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੋਣ। ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਆਂਕ ਮਾਮਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਤਰੀ ਪੱਖ ਦੀ ਗੱਲ, ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਦੀ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਕ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ। ਉੱਤਰ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ, ਮਿਤੀ, ਨਾਂ, ਜਾਤ ਤੇ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜੁਗਤ ਲਿਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਦਾਅਵਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਨਾ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਝਗੜੇ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਯੋਗ ਜ਼ਮਾਨਤ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਲੁਕਾਉਣ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਕਮ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਝੂਠੇ ਦਾਅਵੇ 'ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਹਿੰਸਾ, ਚੋਰੀ, ਬਦਸਲੂਕੀ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਦੰਡ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ, "ਜਾਂਚੋ," ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਜਾਂਚ ਹੋਵੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੌਂਠ ਚੱਟਦਾ ਹੈ, ਫੈਸਲਾ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਸਦਾ ਮੱਥਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਿਹਰਾ ਰੰਗਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਦਰਤ ਵਲੋਂ ਉਹ ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਤੂਤ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਗਵਾਹੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਐਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਦੇਹਜਨਕ ਮਾਮਲਾ ਹੱਲ ਕਰੇ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੇ, ਉਹ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਬੁਲਾਇਆ ਕਰਜ਼ੇਦਾਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹੇ, ਉਹ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ; ਜਦ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਗਵਾਹ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਦੇ ਗਵਾਹ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਬਿਆਨ ਸਾਬਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਤਰੀ ਪੱਖ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਘਾਟੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰੇ। ਪੈਸਾ, ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਧਨ ਜੋ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨਿਆਂਕ ਕਾਰਵਾਈ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਲਵੇ। ਮੌਜੂਦਾ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਮਲਾ ਵੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਰਾਹੀਂ ਗੁਆਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨਕਾਰ, ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਿਕ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚੱਲਣ।