ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਰਥ ’ਤੇ, ਹਾਥੀ ’ਤੇ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਤਿੰਨ ਘੋੜਸਵਾਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਘੋੜੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿੰਨ ਤੀਰੰਦਾਜ਼ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਰੰਦਾਜ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਲਧਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਿਆਯ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ, ਚਾਰ ਆਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਉਪਾਅਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਲਾਭਾਂ, ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਚਾਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗ, ਅਠਾਰਾਂ ਭਾਗ ਅਤੇ ਸੌ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ।” ਅਗਨੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ, “ਇਸ ਦੀ ਤਿੰਨ ਉਤਪਤੀਆਂ, ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੜਾਈ, ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਦੋ ਰਾਹ ਹਨ; ਧਰਮ, ਨਿਆਯ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ। ਨਿਆਯ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਪਹਿਲਾ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਆਯ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਗਵਾਹਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਚਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ। ਇਹ ਚਾਰ ਉਪਾਅਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਇਹ ਚਾਰ ਲਾਭਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਕਰਤਾ, ਗਵਾਹ, ਸੱਚਾ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਆਪ। ਕਰਤਾ ਚਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ: ਧਰਮ, ਧਨ, ਯਸ਼, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ। ਚਾਰ ਕਰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਚਾਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ: ਰਾਜਾ, ਵਿਅਕਤੀ, ਨਿਆਯਧੀਸ਼, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਲੇਖਕ-ਮੁਨਸ਼ੀ। ਸੋਨਾ, ਅਗ्नੀ, ਪਾਣੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸੇ, ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” “ਤਿੰਨ ਉਤਪਤੀਆਂ, ਜੋ ਨਿਆਯਕ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੜਾਈ: ਇੱਕ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਦੂਜੀ ਸੱਚੀ ਦਲੀਲ ਤੋਂ। ਸ਼ੱਕ ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਦਲੀਲ ਉਸ ਤੋਂ ਜੋ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਦਲੀਲ ਦਾਅਵਾਂ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਉਲਟ-ਦਾਅਵਾਂ; ਅਸਲ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਦੋ ਰਾਹ ਹਨ।” “ਕਰਜ਼, ਦੇਣਾ, ਨਾ ਦੇਣਾ, ਕੌਣ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ, ਅਤੇ ਕੀ; ਦੇਣਾ, ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ—ਇਹ ਕਰਜ਼ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਚੀਜ਼ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਦੇ, ਉਹ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਆਯ ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵਪਾਰੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨਿਆਯਕ ਮਾਮਲਾ ਹੈ।” “ਜਦ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ‘ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕੀਤਾ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਹ ‘ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰਨਾ’ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਲੈਣ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।” “ਜਦ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਜਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਚੀਜ਼ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਬਰ ਕਰਕੇ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੁਪ ਚਾਪ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੂਜੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਕਰੀ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਵੇਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਭੁਗਤਾਨ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਇਹ ‘ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾ ਦਿੱਤਾ’ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਜਦ ਖਰੀਦਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨਦਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਇਹ ‘ਗਲਤ ਵਿਕਰੀ’ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਹੈ।” “ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਘਾਤ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਨਿਯਮ, ਸਮਝੌਤੇ ਹਨ; ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜਮੀਨ, ਹਦ, ਬੰਧ, ਖੇਤ ਦੀ ਹੱਦ, ਜਾਂ ਉਪਜੀਵ ਅਤੇ ਅਉਪਜੀਵ ਜਮੀਨ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ, ਇਹ ਜਮੀਨ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਰਦ-aurat ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਨਿਯਮ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਦ-aurat ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਜਦ ਪੁੱਤਰ ਵੰਸ਼ਜ ਜਾਇਦਾਦ ਵੰਡਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਹੈ।” “ਕੋਈ ਕੰਮ ਜੇ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਹਿੰਸਕ ਕਰਤੂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਬਾਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼, ਜਾਤ, ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਬੋਲੀ ਦੀ ਬਦਸਲੂਕੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਹਮਲਾ, ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਬਦਸਲੂਕੀ ਹੈ।” “ਜੂਆ, ਪਾਸੇ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਨੂੰ ਜੂਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ-ਜੂਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਾਮਲਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ‘ਬਿਨਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਸੌਦੇ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸੌ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਕੁੱਲ ਅਠਾਰਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਿਆਯਕ ਵਿਵਾਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਸੌ ਉਪਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਆਯਕ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਕਰੇ, ਐਸੇ ਨਿਆਯਧੀਸ਼ ਜੋ ਮਿਤਰ-ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਕਰਦੇ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ।” “ਜੇ ਨਿਆਯਧੀਸ਼ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇੱਛਾ, ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਨਿਆਯਧੀਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਸਾਂਝੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੋਹਰੀ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਟਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਜੋ ਮਾਮਲਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਆਯਕ ਮਾਮਲਾ ਹੈ; ਉੱਤਰਦਾਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ। ਉੱਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਮਿਤੀ, ਨਾਮ, ਜਾਤ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਦਾਅਵਾਦਾਰ ਤੁਰੰਤ pledged ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਾਅ ਲਿਖੇ; ਜੇ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ।” “ਇਸ ਚਾਰ-ਭਾਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦਾਅਵਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ’ਤੇ, ਉੱਤਰ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨੀ ਨੇ ਨਿਆਯ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਾ, ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ, ਨਿਆਯਧੀਸ਼, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਨਿਆਯ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣੀ ਰਹੇ।