ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਗਨਿਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਦਵਾਨ ਰਣਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਤੇ ਵੱਜਣਾ, ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਗਾਉਂ ਦੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਾਲੀ ਮੋਹੜੀ, ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਵਾਰ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲਾਠੀ, ਕਰਵੀਰ ਦੀ ਲਾਠੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਲਾਂ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਣਕਲਾਵਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਸੇ-ਪਾਸੇ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ, ਸਿੰਘ ਦੀ ਛਾਲ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਛਾਲ ਅਤੇ ਗਧੇ ਦੀ ਛਾਲ ਵੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਗਦਾ ਦੇ ਕਿਰਿਆ-ਕਲਾਪ ਅਤੇ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖਿੱਚਣਾ, ਮੋੜਨਾ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਜੜ ਪਕੜਨਾ, ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਦਨ ਮੋੜਨਾ, ਪਿੱਠ ਤੋੜਨਾ — ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਉਲਟਾ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਭੇੜ-ਬਕਰੀਆਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਇਹ ਵੀ ਰਣਕਲਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੈਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਕੁਚਲਣਾ, ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਣਾ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਣਾ, ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਹਨ। ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਵਾਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਣਾ ਤੇ ਥੱਲੇ ਹਿਲਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਆੜੀ ਰਾਹੀਂ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਜਾਣਾ — ਇਹ ਵੀ ਰਣਕਲਾ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਸੁੱਟਣਾ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਜਾਣਾ, ਦਿਵਿਆ ਮਾਰਗ, ਥੱਲੇ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਸੁੱਟਣਾ, ਧਰਤੀ ਉਖਾੜਨਾ, ਘੁੱਟਣ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ — ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਇਹ ਵੀ ਯੁੱਧਕਲਾ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਣਕਲਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ, ਹਾਥੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰਾਹੀਂ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅੰਕੁਸ਼ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਦੋ, ਇੱਕ ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ, ਦੋ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਦੋ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਧਾਰੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਰਥ ਉੱਤੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਘੁੜਸਵਾਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਘੋੜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿੰਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਲਧਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਤਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵਰਤੇ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਅਗਨਿ ਜੀ ਨਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ, ਚਾਰ ਆਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਉਪਾਅਾਂ ਵਾਲੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਲਾਭ, ਚਾਰ ਵਿਸ਼ੇ, ਚਾਰ ਕਰਮ ਹਨ; ਇਸ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗ, ਅਠਾਰਾਂ ਭਾਗ ਅਤੇ ਸੌ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੂਲਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਲਾਲਚ; ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਹਨ, ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਦੋ ਮਾਰਗ ਹਨ; ਧਰਮ, ਨਿਆਂਕ੍ਰਮ, ਰੀਤਿ ਅਤੇ ਰਾਜਆਗਿਆ। ਨਿਆਂਕ੍ਰਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਗਵਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੀਤਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਆਗਿਆ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹੁਕਮ ਹੈ; ਚਾਰ ਉਪਾਅਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਲਾਭਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਾਰ ਅਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕਰਤਾ, ਗਵਾਹ, ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਆਪ। ਕਰਤਾ ਚਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ — ਧਰਮ, ਧਨ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ — ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਕਰਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਚਾਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਰਾਜਾ, ਵਿਅਕਤੀ, ਨਿਆਂਧੀਸ਼, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਮੁਨਸ਼ੀ। ਸੋਨਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ — ਇਹ ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੂਲ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੂਲ ਹੀ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਕੱਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਸਰੇ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਤੋਂ। ਸ਼ੱਕ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾ ਬਿਆਨ ਦਾਅਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵਾ। ਅਸਲ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਆਧਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਕਰਕੇ, ਦੋ ਮਾਰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਜ਼ਾ, ਜੋ ਦੇਣਾ, ਜੋ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਕਿਸ ਨੇ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕੀ; ਦੇਣਾ, ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ — ਇਹ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਦੇ, ਉਹ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਉਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵਪਾਰੀ ਆਦਿ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਂਝੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਵਸਤੂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇ ਕੇ ਮੁੜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ 'ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕੀਤਾ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਹ 'ਸਹਿਮਤੀ ਬਾਅਦ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰਨੀ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਜਾਂ ਲੈਣ ਦੀ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਤਨਖਾਹ ਨਾ ਦੇਣ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਜਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਵਸਤੂ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜ਼ੋਰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੁਪਚਾਪ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਣਅਧਿਕਾਰਿਤ ਵਿਕਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਵੇਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਭੁਗਤਾਨ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਇਹ 'ਵਿਕਰੀ ਬਾਅਦ ਭੁਗਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣਾ' ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਵਸਤੂ ਖਰੀਦ ਕੇ ਨਾਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨੁਕਸ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਲਤ ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਕੁਫਰੀਆਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿਯਮ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਝੌਤੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹੱਦਾਂ, ਬੰਧ, ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਜਾਂ ਖੇਤੀਯੋਗ ਤੇ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਰਦ-ਉਰਤ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ 'ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਰਦ-ਉਰਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਵਾਰਸਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੰਡਣ ਲਈ ਵੰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਰਸਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਤੁਰੰਤ, ਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਿੰਸਕ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬੋਲ, ਜਿਹੜਾ ਦੇਸ਼, ਜਾਤ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਕਰੇ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਭਾਵ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਬੋਧਿਕ ਗਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਅੱਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਹਿੰਸਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਗਨਿਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਯੁੱਧਕਲਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਨਿਆਂਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਅਤੇ ਨਿਆਂਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਅਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।