ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਵਿਰਲੇ ਜ਼ਮਾਨਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਗਨਿ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜ਼ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਦਾ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਮੋੜਨਾ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਮੋੜ, ਉੱਚੀ ਹੋਈ ਟੰਗ, ਛਾਲ ਮਾਰਨਾ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਕੁਚਲਣਾ ਅਤੇ ਦਬਾਉਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਹਾੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਵਾਰ, ਚੁਭਣ ਵਾਲੀ ਛਾਲ, ਹੱਥ ਸੁੱਟਣਾ, ਸਿੱਧਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤਣਾ ਵਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਗਦਰ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਕੱਟਣਾ, ਅਤੇ ਪਿਸ਼ ਕਰਨਾ, ਛਾਲ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੋਪ ਅਤੇ ਗਦਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਥੱਕ ਜਾਣਾ, ਆਰਾਮ ਕਰਨਾ, ਗਊ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹਾਵਭਾਵ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਬਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਮੁਗਦਰ ਦੇ ਕਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ, ਵਿਚਕਾਰਲਾ, ਉਲਟਾ ਅਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਫੜਨਾ, ਕੱਟਣਾ, ਮਾਰਨਾ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕਣਾ, ਲੰਬਾ ਕਰਨਾ, ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕੁਚਲਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਿਸ਼ਲ ਅਤੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣਾ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ, ਮਾਰਨਾ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੁੱਕਣਾ ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਛੱਡਣਾ, ਚੁਭਣਾ, ਸੂਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਟਣਾ, ਇਕ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਠਾਣਾ ਅਤੇ ਫੜਨਾ। ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨਣਾ, ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਣਾ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜਨਾ—ਇਹ ਵੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਣੀ ਅਤੇ ਉਲਟਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਠੀ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਮਾਰਨਾ, ਗਊ ਦੀ ਮੂਤ ਦੀ ਭਾਂਤ ਰਖਾਵਟ, ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਠੀ, ਕਰਵੀਰ ਲਾਠੀ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭੁਲਾਉਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨਣਾ, ਅਪਾਮਾਰਗ ਵਿਧੀ, ਭਿਆਨਕ ਜ਼ੋਰ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਸਿੰਘ ਦੀ ਛਾਲ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਛਾਲ, ਅਤੇ ਗਧੇ ਦੀ ਛਾਲ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗਦਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਣਾ, ਮੋੜਨਾ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਜੜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਮੋੜਨਾ, ਪਿੱਠ ਤੋੜਨਾ, ਉਲਟਣਾ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਉਲਟਣਾ, ਅਤੇ ਭੇੜ-ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਹ ਵੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਪੈਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਕੁਚਲਣਾ, ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਣਾ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਣੀ, ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਛਾਤੀ ਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਣਾ ਤੇ ਹਿਲਾਉਣਾ, ਆੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਣਾ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਸੁੱਟਣਾ, ਪਿੱਛੇ ਮੋੜਨਾ, ਦਿਵਿਆ ਮਾਰਗ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਭੁਲਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਸੁੱਟਣਾ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਖਾੜਨਾ, ਘੁੱਟਣੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਬਚਾਵੀ ਪਹਿਨਾਵੇ ਨਾਲ, ਹਾਥੀਆਂ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅੰਕੁਸ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਦੋ, ਇਕ ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ, ਦੋ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਦੋ ਤੀਰੰਦੇ ਅਤੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਧਾਰੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਰਥ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਘੋੜਸਵਾਰ, ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿੰਨ ਤੀਰੰਦੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਰੰਦੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਕ ਢਾਲਧਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਰਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਨੇ ਕਹਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਪੈਰ, ਚਾਰ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਉਪਾਅ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਲਾਭ, ਚਾਰ ਵਿਸ਼ੇ, ਚਾਰ ਕਰਮ ਹਨ; ਇਹ ਅੱਠ ਅੰਗ, ਅਠਾਰਾਂ ਭਾਗ ਤੇ ਸੌ ਡਾਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਦੀ ਤਿੰਨ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ, ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਦੋ ਰਸਤੇ ਹਨ; ਧਰਮ, ਨਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਰੀਤਿ ਅਤੇ ਰਾਜ ਆਦੇਸ਼। ਨਿਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਖਰੀ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਸੱਚਾਈ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਆਂ ਗਵਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਰੀਤਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਕ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਆਦੇਸ਼ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹੁਕਮ ਹੈ; ਚਾਰ ਉਪਾਅਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਚਾਰ ਪੈਰੀਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਚਾਰ ਲਾਭਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਕਰਤਾ, ਗਵਾਹ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਰਾਜਾ ਆਪ।" "ਕਰਤਾ ਚਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ: ਧਰਮ, ਧਨ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ। ਚਾਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਚਾਰ ਕਰਮ ਵਾਲੀ ਹੈ: ਰਾਜਾ, ਵਿਅਕਤੀ, ਨਿਆਂਧੀਸ਼, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਲੇਖਕ ਤੇ ਮੁਨਸ਼ੀ।" "ਸੋਨਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ; ਇੱਥੋਂ ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਹਨ: ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ।" "ਸ਼ੱਕ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਕੀਕਤ ਦੇਖਣ ਤੋਂ। ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਦੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਦਾਅਵਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਿਆਨ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਆਧਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਣ ਕਰਕੇ, ਦੋ ਰਸਤੇ ਹਨ।" "ਕਰਜ਼, ਦੇਣਾ, ਨਾ ਦੇਣਾ, ਕਿਸ ਨੇ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ, ਕੀ; ਦੇਣਾ, ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ—ਇਹ ਕਰਜ਼ ਲੈਣ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਵਸਤੂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਰੱਖਵਾ ਦੇਵੇ, ਇਹ 'ਅਮਾਨਤ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਿੱਥੇ ਵਪਾਰੀ ਆਦਿ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਜਾਇਦਾਦ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਮੁੜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੇ, ਇਹ 'ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕੀਤਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਇਹ 'ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰਨ' ਵਾਲਾ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਅਤੇ ਲੈਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ; ਤਨਖਾਹ ਨਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਨੇ ਧਰਮ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਸਿਧਾਂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਚਾਈ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਣੀ ਰਹੇ।