ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਨੁ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਸਮੁੰਦਰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਡੁੱਬਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਨੌਕਾ ਆਵੇ, ਤੂੰ ਬੀਜ ਆਦਿ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਣਾ। ਫਿਰ, ਮੱਛੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦ ਤੂੰ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇਂਗਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਵਾਂ, ਆਪਣੀ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਨੌਕਾ ਵੱਡੇ ਅਜਗਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣਾ। ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਕੇ, ਮੱਛੀ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਮਨੁ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਭਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਨੌਕਾ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਮੱਛੀ, ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਸਿੰਗ ਸੀ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ, ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਿੰਗ 'ਤੇ ਰੱਸੀ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਮੱਛੀ ਮਤ੍ਸਯ ਪੁਰਾਣਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਨੁ ਨੇ ਉਸ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਮੱਛੀ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮਕ ਦੈਤ ਨੇ ਵੇਦ ਚੁਰਾ ਲਏ ਹਨ। ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਨਵੇਂ ਕਲਪ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰਾਹ (ਸੂਰ) ਦਾ, ਫਿਰ ਕੱਛੂਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼, ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਸੁਆਰਗ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।" ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਵਿ਷्णੂ ਕੋਲ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਜਨ ਰੂਪ ਵਾਰਾਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਹਰੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼ ਦਾ ਭਰਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਯਜਨ ਹੜਪ ਲਏ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਨਰਸਿੰਘ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਰਸਿੰਘ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਬਲੀ ਆਦਿ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਾਏ ਹੋਏ, ਸੁਆਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਆਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਅਦਿਤੀ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਮਾਇਆ ਰਹਿਤ ਸਰੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਮਨ ਬਣ ਕੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਯਜਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਬਲੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਯਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਦੀਕ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਵੇਦ ਉਚਾਰਦੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਲੀ ਨੇ, ਸੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੇ ਰੋਕਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਮੰਗਣਾ ਹੈ, ਮੰਗੋ।" ਵਾਮਨ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਜੋ ਮੰਗੇਂ, ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦੇ।" ਬਲੀ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਵਾਮਨ ਛੋਟਾ ਰਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤੇ ਸਵਰਗ ਲੈ ਲਏ। ਬਲੀ ਨੂੰ ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦ੍ਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਕੇ, ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਆਏ। ਹਰੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਜਮਦਗ્નਿ ਤੇ ਰੇਣੁਕਾ ਦੇ ਘਰ ਭਾਰਗਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਗਿਆ। ਥੱਕ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਮਦਗਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੱਦਿਆ। ਕਾਮਧੇਨੁ ਗਾਯ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਮੰਗੀ ਤੇ ਮਨਾਹੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਗਾਯ ਮੁੜ ਆਸ਼ਰਮ ਆ ਗਈ। ਪਰ, ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੈਰ ਵੱਸ, ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤੀਸ ਵਾਰੀ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮਹਾਂਯਜਨ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਮਹਿਲਿੰਦ੍ਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਛੂਆ, ਵਾਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਘ, ਤੇ ਵਾਮਨ ਵੀ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਆਰਗ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਾਮਾਇਣ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੱਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਨੇ ਗਾਈ। ਇਹ ਕਥਾ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ, ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੁ।" ਮਨੁ ਤੋਂ ਇਕਸ਼੍ਵਾਕੁ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਕਕੁਤ੍ਸਥ, ਉਸ ਤੋਂ ਰਘੁ, ਫਿਰ ਅਜ, ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਏ। ਰਾਵਣ ਆਦਿਕ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਹਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਰਾਮ, ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਭਰਤ, ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਜਨਮੇ, ਜਿਹੜੇ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਪਯਸਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਪੂਤਰ, ਰਾਮ ਆਦਿਕ, ਯਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਖਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਭੇਜਿਆ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਆ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖੀ, ਤੇ ਤਾੜਕਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਮਨਾਵ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸਬਾਹੁ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਯਜਨ ਤੇ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਧਨੁਸ਼ ਵੇਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਗਿਆ। ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਸਤਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਥੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਕ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਦੇ ਵਧੂ-ਮੁਲ ਵਜੋਂ, ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਜਾਨਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਰਮੀਲਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਦੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਸ਼੍ਰੁਤਕੀਰਤੀ ਤੇ ਮਾਂਡਵੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।