ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ 'ਦ੍ਰਿੜ' ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹਨ, ਦੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋ ਐਸੇ ਹਨ ਜੋ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਨਿਚਲੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਦ੍ਰਿੜ' ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਨਿਚਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਸਿਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਰੰਗ-ਬਰੰਗਾ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ। ਜੋ ਵੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ। ਇਹ ਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਅਭਿਆਸਕਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਘੁੰਮਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ; ਉਥੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪੱਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ, ਹਿਲ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮਾਰਨਾ, ਤੋੜਨਾ, ਕੱਟਣਾ ਜਾਂ ਘਾਇਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ; ਮਨ, ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਜੋਗਯੁਕਤ ਧਨੁਧਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅਗਨੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ, ਮਨ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ, ਉਹ ਫਿਰ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੰਦਾ ਦਸ ਹੱਥ ਲੰਬਾ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਈ, ਮੁੰਜਾ, ਸਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਫੰਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਹ ਗੁਣਾ ਲੰਬਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਮੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਸੱਜੇ ਨਾਲ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫੰਦੇ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਕੇ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਘੁਮਾ ਕੇ, ਚਮੜੇ ਦੀ ਜੰਗੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚਲ ਰਿਹਾ, ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਨਿਪੁੰਨ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇਹ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਫੰਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਤਲਵਾਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਲਟਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਸੱਜੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਛੇ ਉਂਗਲਾਂ ਚੌੜਾ ਤੇ ਸੱਤ ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗੀ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਅੱਧ ਹੱਥ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ, ਅਤੇ ਉਚਾਈ, ਆੜੀ ਤੇ ਸਮਾਨ ਸਥਿਤੀਆਂ 'ਚ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਣਾ ਹੈ: ਨਵਾਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਲ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਗੱਦਾ ਫੜ ਕੇ, ਚੁੱਕ ਕੇ, ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦਾ ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਜੀ ਫਿਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਚੱਕਰ ਲਾਉਣਾ, ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਉੱਚਲਣਾ, ਡੁੱਬਣਾ, ਦੌੜਣਾ, ਝਪਟਣਾ, ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ, ਬਾਜ ਵਾਂਗ ਝਪਟਣਾ, ਅਤੇ ਭੁਲਾਵਾ—ਇਹ ਸਭ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਹਿਲਾਉਣਾ, ਉਛਾਲਣਾ, ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਹਿਲਣਾ, ਅਚਾਨਕ ਧਮਾਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਭਾਰੀ ਵਾਰ—ਇਹ ਵੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਭਾਵ ਹਨ। ਡਰਾਉਣੇ, ਭਿਆਨਕ ਹਮਲੇ, ਪੂਰਾ, ਅੱਧ, ਤਿਆਈ ਹਿੱਸੇ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ—ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਣਾ, ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ, ਸੂਰ ਆਕਾਰ, ਮੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਣਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ ਤਰੀਕੇ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਮੋੜਨਾ, ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ, ਫੜਨਾ, ਹੌਲੀ ਹਿਲਣਾ, ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਣਾ, ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟਣਾ, ਫੜਨਾ ਤੇ ਰੋਕਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਜ ਦੀ ਝਪਟ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਪੀਣ, ਮਗਰਮੱਛ ਦੀ ਫੜ—ਇਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਫੰਦੇ ਦੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਹਨ। ਸਿੱਧਾ, ਚੌੜਾ, ਤਿਰਛਾ, ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਫੰਦੇ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ। ਕੱਟਣਾ, ਚੀਰਨਾ, ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਘੁੰਮਾਉਣਾ, ਲੈਟ ਜਾਣਾ, ਕਟਣਾ, ਉਕੇਰਨਾ, ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਵਿਧੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਪੈਰ ਪਿਟਣਾ, ਸੀਟੀ ਮਾਰਨਾ, ਚੀਰਨਾ, ਡਰਾਉਣਾ, ਝੁਲਾਉਣਾ—ਇਹ ਭਾਲੇ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਹਨ, ਛੇਵੀਂ 'ਘਾਟ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ, ਬਾਂਹਾਂ, ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਸਿੱਧਾ ਪੰਖ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਗਿਰਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਭਾਲੇ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਗੋ-ਮੂਤ੍ਰ, ਵੱਧ, ਕਮਲ-ਆਸਨ, ਉੱਪਰ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੋੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੱਬਾ ਤੇ ਸੱਜਾ—ਇਹ ਗੱਦੇ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਹਨ। ਮੋੜਿਆ ਤੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋੜਿਆ, ਉੱਚਾ ਪੈਰ, ਉੱਚਲਣਾ, ਹੰਸ ਦੀ ਕੁਚਲ, ਦਬਾਉਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਗੱਦੇ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਭਿਆਨਕ ਵਾਰ, ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਛਾਲ, ਸੁੱਟਿਆ ਹੱਥ, ਖੜਾ ਹੋਣਾ, ਖਾਲੀ—ਇਹ ਕੁਹਾੜੀ ਲਈ ਦਰਸਾਏ ਹਨ। ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਕੱਟਣਾ, ਤੇ ਕੁਟਣਾ—ਇਹ ਗੱਡੇ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚਲਣਾ ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ। ਥੱਕ ਜਾਣਾ, ਆਰਾਮ ਕਰਨਾ, ਗੋ-ਮੁਕਤੀ, ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ—ਇਹ ਗੋਲ੍ਹ ਤੇ ਗੱਦੇ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਅੰਤ, ਵਿਚਕਾਰ, ਉਲਟ, ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ—ਇਹ ਗੱਦੇ ਤੇ ਗੱਡੇ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਫੜਨਾ, ਕੱਟਣਾ, ਮਾਰਨਾ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੁੱਕਣਾ, ਅਤੇ ਫੈਲਾਉਣਾ—ਇਹ ਤਲਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟਣਾ ਤੇ ਕੁਚਲਣਾ ਵੀ। ਡਰਾਉਣਾ, ਬਚਾਉਣਾ, ਮਾਰਨਾ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੁੱਕਣਾ ਅਤੇ ਫੈਲਾਉਣਾ—ਇਹ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਛੱਡਣਾ, ਕੱਟਣਾ, ਸੂਰ ਦੀ ਉਛਾਲ, ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਕਣਾ, ਫੜਨਾ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਣਾ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਣਾ, ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਫੀ ਪਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਰੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਮੋੜਨਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯੋਧਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।