ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾ ਵੀ ਤੀਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੀਰ ਨੂੰ ਤੂਣੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੀਰ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਫੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿਓ; ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਾਂਹ-ਬਚਾਵ ਵਾਲਾ ਗਾਰਡ ਫੜੋ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਬਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰ ਦੀ ਪੰਖੜੀ ਨੂੰ ਧਾਗੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ “ਸਿੰਘ-ਕਾਨ” ਗ੍ਰਿਪ ਨਾਲ, ਪੰਖੜੀ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾਓ। ਤੀਰ ਦੀ ਨੋਕ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਕੰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਟਿਕਾਓ, ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਫੜੋ। ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਠੀਕ ਗ੍ਰਿਪ ਨਾਲ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਤੀਰ ਛੱਡੋ। ਤੀਰ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਖਿੱਚੋ ਅਤੇ ਛੱਡੋ, ਇਉਂ ਕਿ ਅਰਧਚੰਦਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ। ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, “ਮਸ਼ਾਲ ਵਿਧੀ” ਨਾਲ, ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੋਕੋ। ਤੂਣੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਅੱਖ-ਸਤਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਓ, ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੌਰਸ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਚੌਰਸ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਜ਼, ਉਲਟੇ, ਦੂਰ ਜਾਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਨੀਵੇਂ, ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਚਲਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਛੇਦਣਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੱਥ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੂਣੀ ਤੋਂ ਬਾਂ ਕੱਢੋ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਔਖੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾਓ। ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਦੋ ‘ਮਜ਼ਬੂਤ’ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੋ ਔਖੇ, ਅਤੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਔਖੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਨੀਵਾਂ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਨੀਵਾਂ ਔਖਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੀ। ਸਿਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ‘ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਔਖਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਬਣਾਕੇ, ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਜੋ ਵੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹੇ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ; ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਭਿਆਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਘੁੰਮਾਅ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪੰਖੜੀ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਓ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ, ਚਲ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਥਿਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੱਜੋ, ਤੋੜੋ, ਕੱਟੋ ਜਾਂ ਆਘਾਤ ਪਹੁੰਚਾਓ। ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਯਮ ਸਮਝ ਕੇ ਇਉਂ ਕਰੇ; ਮਨ, ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਜੋਗੀ ਧਨੁਰਧਰ ਸੰਯਮ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਨਿ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਿਸ ਨੇ ਹੱਥ, ਮਨ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ। ਫੰਦਾ ਦੱਸ ਹੱਥ ਲੰਮਾ, ਗੋਲ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਰੂਈ, ਮੁੰਜਾ ਘਾਹ, ਭੰਗ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਬਕਤਰ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਸਮਝਦਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਤੀਹ ਗੁਣਾ ਲੰਮਾ, ਵਧੀਆ ਲਪੇਟ ਕੇ ਬਣਾਵੇ। ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਥਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੱਜੇ ਨਾਲ ਚੁੱਕੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਕੇ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਚਮੜੇ ਦੇ ਜੰਗੀ ਜਾਮੇ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੱਟੋ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉੱਡਦਾ, ਛਲਾਂਗ ਲਾਂਦਾ ਜਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਫਿਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੋ; ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹੋ, ਫਿਰ ਤਲਵਾਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਟੰਗੋ। ਖੱਬੇ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜੋ, ਸੱਜੇ ਨਾਲ ਕੱਢੋ; ਇਹ ਛੇ ਉਂਗਲ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਸੱਤ ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੜਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਕਤਰ, ਅੱਧ ਹੱਥ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ, ਅਤੇ ਸਮਾਨ, ਆੜੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ। ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਠੀਕ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ: ਨਵਾਂ ਢਾਲ ਅਤੇ ਬਾਂ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਚਾ ਚੁੱਕੋ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਵੱਜੋ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੱਜਾਓ; ਇਹ ਕੰਮ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਨਿ ਜੀ ਫਿਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਘੁੰਮਣਾ, ਵੱਜਣਾ, ਛਲਾਂਗ ਲਾਉਣਾ, ਡੁੱਬਣਾ, ਦੌੜਣਾ, ਝਪਟਣਾ, ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ, ਬਾਜ ਵਾਂਗ ਥੱਲੇ ਆਉਣੀ ਅਤੇ ਭੁੱਲਭੁਲਾਈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਧਾਨ ਹਨ। ਕੰਬਣਾ, ਉਛਾਲਣਾ, ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਹਿਲਣਾ, ਅਚਾਨਕ ਧਮਾਕੇ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵੱਜਣ—ਇਹ ਵੀ ਹਨ। ਭਿਆਨਕ ਥੱਲੇ ਆਉਣ, ਡਰਾਉਣੇ ਹਮਲੇ, ਪੂਰੇ, ਅੱਧੇ ਅਤੇ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸੇ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਪੈਰ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ—ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੋ। ਪਿੱਛੇ ਵਾਲੀ, ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ, ਸੂਅਰ ਅਤੇ ਮੋੜ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ ਤੀਨ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੜਨਾ, ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ, ਫੜਨਾ, ਹਲਕਾ ਹਿਲਣਾ, ਉੱਚਾ ਸੁੱਟਣਾ, ਥੱਲੇ ਸੁੱਟਣਾ, ਫੜਨਾ ਅਤੇ ਰੋਕਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਹਨ। ਬਾਜ ਦਾ ਥੱਲੇ ਆਉਣਾ, ਹਾਥੀ ਦਾ ਪੀਣਾ, ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਦੀ ਫੜ—ਇਹ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਫੰਦੇ ਦੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਸਿੱਧਾ, ਚੌੜਾ, ਵੱਕਰਾ, ਅਤੇ ਘੁੰਮਣਾ—ਫੰਦੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਤੱਬ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੱਟਣਾ, ਚੀਰਨਾ, ਵੱਜਣਾ, ਘੁੰਮਾਉਣਾ, ਲਿਟਾਉਣਾ, ਚੀਰਾ ਲਾਉਣਾ, ਨਕਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਵਿਧੀ—ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਹਨ। ਪੈਰ ਪਿਟਕਣਾ, ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਣਾ, ਚੀਰਨਾ, ਡਰਾਉਣਾ, ਝੁਲਾਉਣਾ—ਇਹ ਭਾਲੇ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ, ਛੇਵੀਂ ਨੂੰ ਆਘਾਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਵੱਜਣਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪੰਖੜੀ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਡਿੱਗਣਾ, ਅਤੇ ਭਾਲੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲੱਗਿਆ, ਉਹ, ਗੋ-ਮੂਤਰ, ਘਣੇ, ਕਮਲ-ਆਸਨ ਵਾਲੇ, ਉੱਚੀ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਮੁੜੇ ਹੋਏ, ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਧਾ ਆਪਣਾ ਮਨ, ਹੱਥ, ਨਜ਼ਰ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਮਹਾਨ ਮਾਰਗ ਹੈ।