ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਲਈ, ਤੀਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇਕ ਉਂਗਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਣੀਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਲਈ, ਦੋ ਉਂਗਲ; ਤੇ ਤੀਜੇ ਲਈ, ਫੇਰ ਇਕ ਉਂਗਲ, ਜੋ ਠੋਡੀ ਤੋਂ ਮੋਢਿਆਂ ਤੱਕ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਰ ਨੂੰ ਪੰਖੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਤਰਜਨੀ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅੰਗੂਠੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮਾ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਵੀ ਫੜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤਕ ਤੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਮੁੱਕ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਚੀਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ, ਪਿੱਛੇ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ ‘ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ’ ਕਲਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੀਰੰਦਾਜ਼ ਆਪਣੀ ਕਲਾਈ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹੇਠ ਵਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮੱਧ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਤੀਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵੀ ਨਿਯਮਤ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੀਰ ਬਾਰਾਂ ਮੁੱਕ, ਮੱਧਮ ਗਿਆਰਾਂ ਤੇ ਛੋਟਾ ਦੱਸ ਮੁੱਕ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨੁਸ਼ ਚਾਰ ਹੱਥ ਲੰਬਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਵਾ ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਮੱਧਮ, ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨੀਕਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਲੰਬਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਜਦ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਲੈਣ, ਤਦ ਮਾਸ ਅਤੇ ਗਦਾ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਯਗ-ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਸੱਜਾ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੋ। ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਭਟਕ ਜਾਵੇ, ਤੀਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਲਗਾਓ, ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੀਰ ਤਰਕਸ਼ ਤੋਂ ਕੱਢੋ। ਤੀਰ ਨੂੰ ਮੱਧ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਫੜੋ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚੋ। ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰ ਦੇ ਪੰਖ ਨੂੰ ਤੰਤੁ ਤੇ ਰੱਖੋ, 'ਸਿੰਘ-ਕਾਨ' ਗ੍ਰਿਪ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾਓ। ਤੀਰ ਦਾ ਸਿਰਾ ਖੱਬੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਰੱਖੋ ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੱਧਮਾ ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਫੜੋ।" "ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਠੀਕ ਗ੍ਰਿਪ ਨਾਲ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਤੀਰ ਛੱਡੋ। ਤੀਰ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਖਿੱਚੋ ਤੇ ਛੱਡੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਰਧਚੰਦ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੋਲਾਂ ਉਂਗਲ ਦੂਰ ਹੋਵੇ। ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ, 'ਮਸ਼ਾਲ' ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੱਧਮਾ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਰੋਕੋ। ਤਰਕਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਅੱਖ ਦੀ ਲਾਈਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਮਾਰੋ, ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਚੌਕਠੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਵੀ ਮਾਰੋ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਚੌਕਠੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੱਖੇ, ਹਟੇ ਹੋਏ, ਦੂਰ ਜਾਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਨੀਵੇਂ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਹਿਲਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੀਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਹੱਥ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਤਰਕਸ਼ ਤੋਂ ਖਿੱਚੋ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਔਖੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾਓ। ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਦੋ 'ਮਜ਼ਬੂਤ' ਨਿਸ਼ਾਨੇ, ਦੋ ਔਖੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ, ਤੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਔਖੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਨੀਵਾਂ ਜਾਂ ਤਿੱਖਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਨੀਵਾਂ ਔਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੀ। ਸਿਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ 'ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਔਖਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਵੀਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਲਈ ਵਧੀਕ ਘੁੰਮਾਅ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਥੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਪੰਖ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਓ। ਜੋ ਕੁਝ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ, ਹਿਲ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮਾਰੋ, ਤੋੜੋ, ਕੱਟੋ ਜਾਂ ਆਘਾਤ ਪਹੁੰਚਾਓ। ਜੋ ਵਿਧੀ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਯਮ ਸਮਝ ਕੇ ਐਸਾ ਕਰੇ; ਮਨ, ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਜੋਗੀ ਤੀਰੰਦਾਜ਼ ਸੈਯਮ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ, ਮਨ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫੇਰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੰਦਾ ਦਸ ਹੱਥ ਲੰਬਾ, ਗੋਲ ਤੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਈ, ਮੁੰਜ, ਸਣ ਤੇ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਜੰਗੀ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਵੇ; ਸਮਝਦਾਰ ਇਸ ਫੰਦੇ ਨੂੰ ਤੀਹ ਗੁਣਾ ਲੰਮਾ, ਵਧੀਆ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਟ ਕੇ ਬਣਾਉਣ। ਅਧਿਆਪਕ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰੇ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਸੱਜੇ ਨਾਲ ਚੁੱਕੇ। ਗੁੱਟ ਬਣਾਕੇ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਘੁੰਮਾਕੇ, ਚਮੜੇ ਦੇ ਜੰਗੀ ਜੁੱਤੇ ਪਾਏ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੋ। ਜਦ ਕੋਈ ਲੰਘ ਰਿਹਾ, ਉੱਡ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਲਾ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਫਿਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰੋ; ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਗੰਢ ਕੇ, ਤਲਵਾਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਲਟਕਾ ਦਿਓ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜੋ, ਸੱਜੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚੋ; ਇਹ ਛੇ ਉਂਗਲ ਚੌੜਾ ਤੇ ਸੱਤ ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੇ ਸੂਏ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗੀ ਜੁੱਤੇ ਅੱਧ ਹੱਥ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਤੇ ਸਮਾਨ, ਆੜੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਓ।" "ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਸਦਾ ਢੰਗ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਣਾ ਹੈ: ਨਵਾਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਲ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਗਦਾ ਫੜੋ ਤੇ ਉੱਚੀ ਕਰਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰੋ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੱਜਾਓ; ਜੇ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਅਗਨੀ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਘੁੰਮਾਉਣਾ, ਵੱਜਾਉਣਾ, ਉੱਡਣਾ, ਡੁੱਬਣਾ, ਦੌੜਣਾ, ਝਪਟਣਾ, ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ, ਬਾਜ ਵਾਂਗ ਨੀਵਾਂ ਆਉਣਾ ਤੇ ਭੁੱਲਭੁੱਲਾਈ—ਇਹ ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਵੀ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਨਿਯਮ ਤੀਰੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਯੋਧਾ ਬਣਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਧਿਆਨ, ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।