ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਰਮਪ੍ਰੇਮੀ ਜੀਓ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ, ਸਨੇਹੀ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਵੈਸ਼ਾਖ ਜਾਂ ਜਾਤ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੂਡਰ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਗਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰ ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਰ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਬਾਂਹਾਂ ਮੋੜੀਆਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਮੋਢੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਕਰੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਤੇ ਉਸਦਾ ਪੰਖਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੁਗਮ ਆਉਣ। ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਜਿੰਨੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਗਾ ਨਾ ਬਹੁਤ ਢਿੱਲਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਤੰਗ, ਸਿਰਫ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫਿੱਟ ਹੋਵੇ। ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਤੇ ਤੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਕਮਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੱਥ ਨੂੰ ਉਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਂਗਲੀ ਤੇ ਕੰਨ 'ਤੇ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੀਰ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਫੜਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਕੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕੋ। ਤੀਰ ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਥੱਲੇ, ਨਾ ਵਕਰਾ, ਨਾ ਉਲਟਿਆ, ਨਾ ਹਿਲਦਾ, ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਮੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਤੀਰ ਸਿੱਧਾ ਹੋਵੇ, ਥਿਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਲੱਕੜੀ ਵਾਂਗ ਫੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਇਸੇ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਸਿੱਧਾ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਛਾਤੀ ਤਿਕੋਣ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਗਰਦਨ ਥਿਰ ਤੇ ਸਿਰ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਥੋੜ੍ਹਾ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਮੱਥਾ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ, ਤੇ ਮੋਢੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਇਕ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤੇ ਤਾਗੇ ਤੇ ਮੋਢੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਮੰਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਉਂਗਲ, ਦੂਜੇ ਲਈ ਦੋ ਉਂਗਲ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਲਈ ਫਿਰ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਦੀ ਮਾਪ, ਇਹ ਚਿਨ ਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਰ ਦੇ ਪੰਖ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਫੜੋ, ਫਿਰ ਅੰਗੂਠੀ ਵਾਲੀ ਤੇ ਮੱਝਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਵੀ ਫੜੋ। ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਖਿੱਚੋ ਜਦ ਤੱਕ ਤੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਤੀਰ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਡੋ। ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ, ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਮੁੱਠ ਇਕ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਚੀਰੋ; ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ, ਪਿੱਛੇ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਜਲਦੀ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਸੁੱਟੋ। ਇਹ ਤਰੀਕਾ ‘ਕੱਟਣ’ ਤਕਨੀਕ ਕਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾਈ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਪਰ ਵਲ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੱਝਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ‘ਤੇ ਰੱਖੋ; ਜੋ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਤੀਰ ਬਾਰਾਂ ਮੁੱਠਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਮੱਝਲਾ ਗਿਆਰਾਂ, ਤੇ ਛੋਟਾ ਦੱਸ ਮੁੱਠਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨੁਸ਼ ਚਾਰ ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਅੱਧ ਹੱਥ ਮੱਝਲਾ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਦਾ ਛੋਟਾ ਧਨੁਸ਼ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅਗਨੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਦ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਤਦ ਮਾਸ ਤੇ ਗਦਾ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ ਕਰਕੇ, ਯਜਨਾ ਸਥਲ ‘ਤੇ ਸਜਾਓ। ਫਿਰ, ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਬਾਂਹ ‘ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦ ਬੰਨ੍ਹੋ। ਜੇ ਮਨ ਭਟਕ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਤੀਰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਰੱਖੋ; ਫਿਰ, ਤੀਰ ਨੂੰ ਤਰਕਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੱਢੋ। ਤੀਰ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਫੜ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸਹਾਰੋ; ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਨੂੰ ਫੜੋ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਖਿੱਚੋ। ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਤੀਰ ਦੇ ਪੰਖ ਨੂੰ ਤਾਗੇ ‘ਤੇ ਰੱਖੋ, ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਕੰਨ ਵਾਂਗ ਦੀ ਪਕੜ ਨਾਲ, ਪੰਖ ਤੇ ਤਾਗੇ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾਓ। ਤੀਰ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਰੱਖੋ, ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੱਝਲੀ ਤੇ ਖੱਬੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਫੜੋ। ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਕੜ ਕੇ, ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਤੀਰ ਛੱਡੋ। ਤੀਰ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਰੱਖੋ, ਫਿਰ ਖਿੱਚੋ ਤੇ ਛੱਡੋ ਤਾਂ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ। ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ, ‘ਮਸ਼ਾਲ’ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ, ਮੱਝਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੋਕੋ। ਤੁਰਤਕ ਤੀਰ ਤਰਕਸ਼ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅੱਖ ਦੇ ਸਤਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਚਲਾਓ, ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੌਰਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ‘ਤੇ ਵੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਚੌਰਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਚੀਰਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੇਜ਼, ਮੋੜੇ ਹੋਏ, ਦੂਰ ਜਾਂਦੇ, ਨੀਵੇਂ, ਉੱਚੇ, ਤੇ ਹਿਲਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਚੀਰਨਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ, ਹੱਥ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚੋ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਔਖੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾਓ। ਜਿਹੜਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਦੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ‘ਮਜ਼ਬੂਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੋ ਔਖੇ, ਤੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਔਖੇ। ਪਰ ਨੀਵਾ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਨੀਵਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚਾ ਵੀ। ਸਿਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ‘ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਔਖਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉ। ਜੋ ਵੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਲਵੇ, ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਆਦਮੀ; ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਘੁੰਮਾਅ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪੰਖ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਲਾਓ। ਜੋ ਵੀ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ, ਹਿਲਦਾ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਥਿਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੱਜੋ, ਤੋੜੋ, ਕੱਟੋ ਜਾਂ ਆਘਾਤ ਦਿਓ। ਜੋ ਵਿਧੀ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਯਮ ਸਮਝ ਕੇ ਐਸਾ ਕਰੇ; ਮਨ, ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਜੋਗੀ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਸੰਜਮ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਜੀ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੱਥ, ਮਨ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵਾਹਨ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਾਹੀ ਦਸ ਹੱਥ ਲੰਬੀ, ਗੋਲ, ਤੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰੂਈ, ਮੁੰਜ, ਸਣ ਤੇ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਕਵਚ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਪੇਟਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਇਸ ਫਾਹੀ ਨੂੰ ਤੀਹ ਗੁਣਾ ਲੰਬਾ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਬਣਾਉਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੇ ਇਹ ਗੁਪਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।