ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਗਨਿਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗੁੜ ਬੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਉਂਗਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਘੁਟਣੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਆਸਨ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਾਖ ਆਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਘੁੱਟਣੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਤੇ ਉਹ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੰਡਲ ਆਸਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਸਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਜਾ ਘੁੱਟਾ ਤੇ ਜੰਗਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਸਨ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਪੰਜ ਬਾਂਹਾਂ ਜਿੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਆਲੀਢ ਆਸਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਆਸਨ ਉਲਟ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਆਲੀਢ ਆਸਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਬਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਸਿੱਧਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਟਖਣ ਤੇ ਐੜੀਆਂ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਪੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਸਨ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗੂਲ ਲੰਬਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਸਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੱਬਾ ਘੁੱਟਾ ਸਿੱਧਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਜਾ ਪੂਰਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ; ਜਾਂ ਜੇ ਸੱਜਾ ਘੁੱਟਾ ਮੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਥਿਰ ਤੇ ਵਕਰ ਰਹੇ। ਇਹ ਪੈਰ ਤੇ ਘੁੱਟਾ, ਸਟਿਕ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ ਫੈਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਕਟ ਆਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਉਠਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਘੁੱਟਣੇ ਮੁੜੇ ਹੋਣ—ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਸੰਪੁਟ ਆਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੈਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਹੋਣ, ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਡੰਡੇ ਵਾਂਗ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗੂਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਆਸਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਧਨੁਸ਼ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤੇ ਤੀਰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ। ਚਾਹੇ ਵੈਸ਼ਾਖ, ਜਾਂ ਜਾਤ ਆਸਨ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫੈਲਾਏ ਹੋਏ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤਮ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੰਤੂ ਚੜ੍ਹਾ ਲਵੇ। ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਕਮਰ ਕੋਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਟਿੱਪ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਧਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਂਹਾਂ ਮੁੜੀਆਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਕਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰੂਪ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਲਾ ਸਿਰਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗੂਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੰਤੂ ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਢਿੱਲਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟਾਈਟ, ਸਗੋਂ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਕੋਲ ਤੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਕਮਰ ਕੋਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੱਥ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਂਗਲ ਤੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੀਰ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਫੜਨਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਕੇ, ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਜਲਦੀ ਫੈਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੀਰ ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਨਾ ਉੱਚਾ, ਨਾ ਨੀਵਾਂ, ਨਾ ਵਕਰਾ, ਨਾ ਉਲਟਿਆ, ਨਾ ਹਿਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਵਕਰਾ ਹੋਇਆ। ਤੀਰ ਸਿੱਧਾ, ਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਡੰਡੇ ਵਾਂਗ ਫੜਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਇਸੇ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਢੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਨੁਧਾਰੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਤਿਕੋਣ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ, ਸਿੱਧਾ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਰਦਨ ਥਿਰ, ਤੇ ਸਿਰ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਥੋੜ੍ਹਾ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਮੱਥਾ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਮੋਢੇ, ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਇਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ; ਤੰਤੂ ਤੇ ਮੋਢੇ ਦਾ ਅੰਤਰ ਤਿੰਨ ਅੰਗੂਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਲਈ, ਇੱਕ ਅੰਗੂਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਜਾਣੋ; ਦੂਜੇ ਲਈ, ਦੋ ਅੰਗੂਲ; ਤੇ ਤੀਜੇ ਲਈ, ਇੱਕ ਅੰਗੂਲ—ਇਹ ਲੰਬਾਈ ਠੋਡੀ ਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਭਾਗ (ਪੰਖ) ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਤਰਜਨੀ ਨਾਲ ਫੜੋ, ਫਿਰ ਅੰਗੂਠੀ ਤੇ ਮੱਧਮ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਵੀ ਫੜੋ। ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚੋ ਜਦ ਤਕ ਤੀਰ ਪੂਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਇੰਝ ਕਰਕੇ, ਤੀਰ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਛੱਡੋ। ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਮੁੱਠ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਭੇਦੋ; ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਪਿੱਛੇ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਜਲਦੀ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਸੁੱਟੋ। ਇਹ ਤਰੀਕਾ 'ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ' ਤਰੀਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕलाई ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਭਾਗ ਧਨੁਧਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੱਧ ਭਾਗ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਤੀਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਠਾਂ ਦਾ, ਮੱਧਮ ਗਿਆਰਾਂ, ਤੇ ਛੋਟਾ ਦਸ ਮੁੱਠਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਅੱਧ ਹੱਥ ਮੱਧਮ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਲਈ ਮਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਗਨੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਦ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਸ ਤੇ ਗਦਾ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ ਕਰਕੇ, ਯਗਸਥਲ ਵਿੱਚ ਧਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਤੀਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ, ਸੱਜੇ ਬਾਂਹ ਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਪੱਕਾ ਬੰਨ੍ਹੋ। ਜੇ ਮਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤੀਰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖੋ; ਫਿਰ, ਤੀਰ ਨੂੰ ਤਰਕਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੱਢੋ। ਤੀਰ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਫੜ ਕੇ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਫੜ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚੋ। ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਪੰਖ ਨੂੰ ਤੰਤੂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ, 'ਸਿੰਘ-ਕਰਨ ਗ੍ਰਿਪ' ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਦਬਾਓ, ਤੇ ਪੰਖ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜੋ। ਤੀਰ ਦੀ ਟਿੱਪ ਖੱਬੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਰੱਖੋ, ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਤੇ ਖੱਬੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਫੜੋ। ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਠੀਕ ਗ੍ਰਿਪ ਨਾਲ, ਸੱਜੀ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਤੀਰ ਛੱਡੋ। ਤੀਰ ਦੀ ਲਕੀਰ ਮੱਥੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਖਿੱਚੋ ਤੇ ਤੀਰ ਛੱਡੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਅਰਧਚੰਦ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗੂਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਤੀਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, 'ਮਸ਼ਾਲ ਤਕਨੀਕ' ਨਾਲ, ਮੱਧਮ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੋਕੋ। ਤਰਕਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰੋ, ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੌਕੌਣ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਵੀ; ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਚੌਕੌਣ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਭੇਦਣ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਫਿਰ, ਤੇਜ਼, ਉਲਟੇ, ਦੂਰ ਜਾਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਨੀਵੇਂ, ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਹਿਲਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਭੇਦਣਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਰਕਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹੱਥ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਖਿੱਚੋ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਔਖੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੇ ਇਹ ਸੁਤੰਤਰ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਆਸਨ, ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਧਿਆਨ, ਤੇ ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੀਤ, ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਹਨ।