ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਯਗਿਆਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਆਢਕਾ ਘੀ ਤੇ ਦੂਧ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਨਿ ਨੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ — ਇਹ ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਵੰਡ ਇਹ ਹੈ: ਹਥਿਆਰ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਛੱਡ ਕੇ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਕਟ-ਯੁੱਧ (ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅਸਤਰਾਂ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ ਇਹ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਹ ਫਿਰ ਦੋ ਭਾਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਹਥਿਆਰ ਮਸ਼ੀਨ ਜਾਂ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੱਥਰ, ਬਰਛੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਜਿਹੜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੱਡੇ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਰਛੇ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਜਿਹੜੇ ਛੱਡੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਮੁੱਕੇ-ਯੁੱਧ ਲਈ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੜਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਚਿਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯੁੱਧ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਰਛਿਆਂ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਘੱਟ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਕਟ-ਯੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਨੁਰਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੂਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਰਾਜ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਯੁੱਧ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਨਿ ਨੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਅੰਗੂਠੇ, ਟਖਣ, ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ 'ਸਮ-ਪਦ ਸਥਿਤੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਅੰਗੂਠੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਘੁਟਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਤਿੰਨ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਇਹ 'ਵੈਸ਼ਾਖ' ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਘੁਟਨੇ ਹੰਸ ਦੀ ਪਗਡੰਡੀ ਵਾਂਗ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਿਅਪਕ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਮੰਡਲ' ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਹਲ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੱਜਾ ਘੁਟਨਾ ਤੇ ਰਾਨ ਸਖਤ, ਪੰਜ ਵਿਅਪਕ ਚੌੜਾ, ਉਹ 'ਆਲੀਢ' ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਥਿਤੀ ਉਲਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਪ੍ਰਤਿਆਲੀਢ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਲੰਬਾ ਜਾਂ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਸਿੱਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਟਖਣ ਅਤੇ ਐੜੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਪੰਜ ਅੰਗੂਠੇ ਫੈਲੇ, ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਖੱਬਾ ਘੁਟਨਾ ਸਿੱਧਾ, ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂ ਸੱਜਾ ਘੁਟਨਾ ਮੋੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਸਥਿਰ ਰਹੇ। ਇਹ ਪੈਰ, ਘੁਟਨੇ ਸਮੇਤ, ਸਟਿਕ ਵਾਂਗ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਵਿਕਟ' ਸਥਿਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਉਠਾਏ, ਘੁਟਨੇ ਦੋਹਰੇ, 'ਸੰਪੁਟ' ਸਥਿਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪੈਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ, ਸਟਿਕ ਵਾਂਗ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਪਹਿਲਾਂ 'ਸਵਸਤਿਕ' ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਧਨੁਸ਼ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਤੇ ਤੀਰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ 'ਵੈਸ਼ਾਖ', 'ਜਾਤ' ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ, ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤੰਦ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕਮਰ ਤੇ, ਤੀਰ ਦਾ ਸਿਰ ਅੱਗੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਠਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਂਹ ਮੋੜ ਕੇ, ਕੂਹਣੀਆਂ ਢੁਕੀਆਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਅਤੇ ਪੂੰਛ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਫਿੱਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਤੰਦ ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਢਿੱਲੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕਸਤੀ ਹੋਵੇ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ। ਧਨੁਸ਼ ਨਾਭੀ ਤੇ, ਤੀਰ ਕਮਰ ਤੇ, ਹੱਥ ਉਪਰ ਉਠਾ ਕੇ, ਉਂਗਲੀ ਤੇ ਕੰਨ 'ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੀਰ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਫੜਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲੈ ਕੇ, ਬਾਂਹ ਫ਼ੌਰਨ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਰ ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੇੜੇ, ਨਾ ਦੂਰ, ਨਾ ਉੱਚਾ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ; ਨਾ ਮੋੜਿਆ, ਨਾ ਘੁਮਾਇਆ, ਨਾ ਹਿਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਤੀਰ ਸਿੱਧਾ, ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਸਟਿਕ ਵਾਂਗ ਫੜਿਆ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਮੁੱਠੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ 'ਤੇ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਰੰਦਾਜ਼ ਛਾਤੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਤਿਕੋਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਗਰਦਨ ਸਥਿਰ, ਸਿਰ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਝੁਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੱਥਾ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ, ਮੋਢੇ — ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ; ਤੰਦ ਤੇ ਮੋਢਾ ਤਿੰਨ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਦੇ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ। ਪਹਿਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਗੂਠਾ, ਦੂਜੇ ਲਈ ਦੋ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਗੂਠਾ, ਠੋਡੀ ਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਰ ਦੀ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠਾ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਫੜਕੇ, ਫਿਰ ਅੰਗੂਠੀ ਤੇ ਮੱਧ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਵੀ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਮੁੱਠੀ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਭੇਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੱਛਲਾ ਹੱਥ ਫ਼ੌਰਨ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 'ਕੱਟਣ ਦੀ ਵਿਧੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਲਾਈ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤੀਰੰਦਾਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਰ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ, ਮੱਧ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਧੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਤੀਰ ਬਾਰਾਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਦਾ, ਮੱਧ ਤੀਰ ਗਿਆਰਾਂ, ਤੇ ਛੋਟਾ ਦਸ ਮੁੱਠੀਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਹਾਥ ਲੰਬਾ ਧਨੁਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਹਾਥ ਮੱਧ, ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਾਥ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਮਾਸ ਤੇ ਗਦਾ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਯਗ-ਭੂਮੀ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਪੱਟੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਨੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰੀ।