ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾਂ, ਫਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਕੁਲੱਥ, ਮਾਸ਼, ਮੁੰਗ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਜੌ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਘਿਉ ਅਤੇ ਠੰਢਾ ਦੁੱਧ ਫਲਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿੰਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਭੇੜ ਦੀ ਲੇੜ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਜੌ ਦਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵੀ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਗਾਂ ਦੇ ਮਾਸ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਈ, ਕਾਮਿਨੀ ਬੂਟੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਝਟਕਣਾ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਖਜੂਰ, ਨਾਰੀਅਲ ਆਦਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੰਗ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਲਤੀ, ਮੱਲਿਕਾ, ਯੂਥੀ, ਪਾਟਲਾ ਅਤੇ ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪੂਜਾ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਵਨੀ, ਅਤਿਮੁਕਤ, ਕਰਨਿਕਾਰ, ਕੁਰੰਟਕ, ਕੁਬਜਕ, ਟਗਰ, ਨੀਪ, ਵਾਣ ਅਤੇ ਵਰਵਪਾ-ਮੱਲਿਕਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹਨ। ਅਸ਼ੋਕ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਕੁੰਦ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਨਾਲ ਹੀ ਤਮਾਲਾ, ਬਿਲਵ, ਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਲਸੀ, ਕਾਲਾ-ਤੁਲਸੀ, ਵਾਸਕਾ, ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤੇ, ਕਮਲ, ਲਾਲ ਕਮਲ ਆਦਿਕ ਵੀ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਹਨ। ਪਰ ਨਾਰਕ, ਉਨਮਤਤਾ, ਕੰਗਾਂਚੀ ਅਤੇ ਗਿਰੀਮੱਲਿਕਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਉਟਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਕੰਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਸਤ ਘਿਉ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਆਢਕਾ ਘਿਉ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਜੀ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਰਥੀ, ਹਥੀ, ਘੋੜੀ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ। ਇਹ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਯੰਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛੱਡਣਾ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੱਡਣਾ, ਛੱਡ ਕੇ ਫੇਰ ਫੜਨਾ, ਨਾ ਛੱਡਣਾ ਅਤੇ ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਛਲ ਵਾਲੀ ਤਕਨੀਕ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਹੈ। ਜੋ ਧਨੁਸ਼ ਜਾਂ ਹੋਰ ਯੰਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ "ਯੰਤਰ ਛੋੜਿਆ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਥਰ, ਭਾਲੇ ਆਦਿ ਜੋ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ "ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੱਡੇ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਲਾ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਤਲਵਾਰ ਆਦਿ ਜੋ ਨਾ ਛੱਡੇ ਜਾਂ, ਉਹ ਮੁੱਕਾਬਲੇ ਜਾਂ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲਈ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਲੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਵਿਅਯਾਮ ਕਰੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੜਾਈ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ, ਫੇਰ ਭਾਲੇ ਨਾਲ, ਫੇਰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਨੁਰਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੂਦਰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੰਗੂਠੇ, ਟਖਣੇ, ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਹ 'ਸਮਪਾਦ' ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਅੰਗੂਠੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿਅਪਕ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ ਹਨ, ਇਹ 'ਵੈਸ਼ਾਖ' ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਘੁੱਟੇ ਹੰਸ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਹਨ ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਅਪਕ ਫਾਸਲੇ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਮੰਡਲ' ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੱਜਾ ਘੁੱਟਾ ਤੇ ਜੰਘ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਪੰਜ ਵਿਅਪਕ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ, ਇਹ 'ਆਲੀਢ' ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਉਲਟਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ 'ਪ੍ਰਤਿਆਲੀਢ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਆੜਾ ਜਾਂ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਸਿੱਧਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਟਖਣੇ ਤੇ ਐੜੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਪੰਜ ਅੰਗੂਠੇ ਵਧੇ ਹੋਏ, ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਅਸਥਿਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੱਬਾ ਘੁੱਟਾ ਸਿੱਧਾ, ਸੱਜਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਸੱਜਾ ਘੁੱਟਾ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਰ ਤੇ ਘੁੱਟਾ ਇਕ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਤਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਵਿਕਟ' ਅਸਥਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋ ਹੱਥ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਚੁੱਕੇ, ਘੁੱਟੇ ਮੁੜੇ ਹੋਣ, ਇਹ 'ਸੰਪੁਟ' ਅਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਪੈਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਾਹਰ ਵਲ ਮੋੜੇ ਹੋਣ, ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧੇ, ਸੋਲਾਂ ਅੰਗੁਲ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ 'ਸਵਸਤਿਕ' ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਨੁਸ਼ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਤੀਰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੋ। ਚਾਹੇ ਤੁਸੀਂ ਵੈਸ਼ਾਖ, ਜਾਟ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਪਕ ਅਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋ, ਫਿਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਗਾ ਲਾਓ। ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਮਰ ਤੇ, ਤੇ ਤੀਰ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ, ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਚਕਾਓ। ਬਾਂਹਾਂ ਮੋੜ ਕੇ, ਬਾਂਹੀਆਂ ਤੇ ਕੂਹਣੀਆਂ ਘੁੰਮੀਆਂ ਹੋਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਤੀਰ ਤੇ ਪੰਖੀ ਹਿੱਸਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਗਾ ਨਾ ਢਿੱਲਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਵੱਧ ਤੰਗ, ਬਸ ਠੀਕ ਹੋਵੇ। ਧਨੁਸ਼ ਨਾਭੀ ਤੇ, ਤੇ ਤੀਰ ਕਮਰ ਤੇ ਰੱਖੋ, ਫਿਰ ਹੱਥ ਚੁੱਕੋ ਤੇ ਉਂਗਲੀ ਤੇ ਕੰਨ ਉੱਤੇ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰੋ। ਤੀਰ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਫੜੋ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਂਹ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧਾਓ। ਤੀਰ ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਦੂਰ; ਨਾ ਉੱਚਾ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ; ਨਾ ਮੋੜਿਆ, ਨਾ ਉਲਟਿਆ, ਨਾ ਹਿਲਦਾ, ਨਾ ਵੱਧ ਘੁੰਮਿਆ ਹੋਇਆ। ਤੀਰ ਸਿੱਧਾ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸੇ ਮੁੱਠੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਢੱਕੋ। ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿਕੋਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਗਰਦਨ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਿਰ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਮੱਥਾ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਮੋਢੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਇਕ ਲਕੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਤਾਗਾ ਤੇ ਮੋਢੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਾਸਲਾ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ ਦੱਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।